Xitoyda oila instituti va oilaviy qadriyatlar jamiyatning muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, katta ahamiyatga ega. An’anaviy xitoy oilasi patriarxal tuzilmali bo‘lib, oila boshlig‘i, odatda, erkak (ota) hisoblanadi.
An’anaviy xitoy oilalari ko‘pincha katta oila tarkibida, ya’ni er-xotin, bobo-buvi va farzandlardan iborat bo‘ladi. Bu oila tarkibi an’anaviy qadriyatlarni saqlashga va yosh avlodga an’analarni o‘rgatishga yordam beradi.
Oilaviy qadriyatlar va keksalarga e’tibor
Xitoyda keksalarga hurmat katta ahamiyatga ega. Yoshlar katta avlodga hurmat ko‘rsatishlari va ularni parvarish qilishlari lozim. Ota-onalarga g‘amxo‘rlik qilish va ularning ehtiyojlarini ta’minlash yosh avlodning majburiyati sifatida qabul qilinadi.
An’anaviy oilaviy qadriyatlarda Konfutsiy falsafasi asosiy o‘rinda turadi:
Kattalarga hurmat (孝, xiào). Konfutsiyning asosiy qadriyatlaridan biri – kattalarga hurmat va voyaga yetganlarni parvarish qilish. Bu hurmat ota-onalar va bobo-buvilarga ko‘rsatiladigan ehtiromni o‘z ichiga oladi.
Oilaga sadoqat (忠, zhōng). Oilaga sadoqatli bo‘lish, uning manfaatlarini shaxsiy manfaatlardan ustun qo‘yish. Bu qadriyat oila a’zolari o‘rtasidagi uzviylik va birdamlikni qo‘llab-quvvatlaydi.
Hamjamiyat va hamkorlik (和, hé). Oila a’zolari o‘rtasida hamkorlik, tinchlik va o‘zaro tushunish. Konfutsiyning ta’limotiga ko‘ra, har bir shaxs oila va jamiyat manfaati uchun harakat qilishi kerak.
Patriarxallik. Xitoy oilalari ko‘pincha patriarxal tuzilmaga ega bo‘lib, oila boshlig‘i, odatda, ota yoki katta yoshli erkak bo‘ladi. Bu shaxs oila qarorlarini qabul qiladi va uning rivojlanishi uchun javobgar hisoblanadi.
Keksalarga hurmat. Keksalarga ehtirom ko‘rsatish Xitoy madaniyatida muhim ahamiyatga ega. Bolalar va yoshlar kattalarning maslahatlarini tinglashlari va ularni parvarish qilishlari kerak.
Oilaviy qadriyatlarning qadrsizlanishi
Shaharlashish va zamonaviylashish. Shaharlashish va zamonaviy hayot tarzi oilalarda an’anaviy qadriyatlarning qadrsizlanishiga olib kelmoqda. Katta shaharlarda yashovchi oilalar ko‘pincha kichikroq va an’anaviy oila qadriyatlaridan uzoqlasha boshlaydilar. Yigit-qizlar o‘rtasida oilaviy mas’uliyatlardan ko‘ra shaxsiy karyera va erkinlikka ko‘proq urg‘u beriladi.
Tarbiya va ta’lim. Zamonaviy ta’lim tizimi va g‘arb madaniyati oilaviy qadriyatlarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Yoshlar oilaviy mas’uliyatlardan ko‘ra shaxsiy erkinlik va mustaqillikni afzal ko‘rmoqdalar[1].
Farzand tarbiyasida an’anaviy qadriyatlar
Farzand tarbiyasida an’anaviy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi. Xitoyda bolalarga kichkinaligidan boshlab tartib-intizom, hurmat va mas’uliyat hisini uyg‘otishga urg‘u beriladi. Tarbiyada katta avlodning ta’siri katta bo‘lib, bolalar kattalarning tajribalaridan foydalanadilar.
Oilada shaxslararo munosabatlar o‘zaro hurmat va mas’uliyatga asoslanadi. Har bir oila a’zosi oila manfaatlarini shaxsiy manfaatlardan ustun qo‘yadi. Yoshlar kattalarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo‘lishlari va ularning maslahatlarini tinglashlari lozim.
Shaxslararo munosabatlar. Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi munosabatlarda katta hurmat va mas’uliyat hisi muhim ahamiyatga ega. Farzandlar ota-onalarini parvarish qilish va ularning ehtiyojlarini ta’minlashlari kerak. Ota-onalar farzandlariga yaxshi tarbiya va ta’lim berishni o‘zlarining asosiy vazifasi deb bilishadi.
Bolalar tarbiyasida an’anaviy qadriyatlar. Xitoyda bolalarga kichkinaligidan boshlab tartib-intizom, hurmat va mas’uliyat hisini uyg‘otishga urg‘u beriladi. Tarbiyada katta avlodning ta’siri katta bo‘lib, bolalar kattalarning tajribalaridan foydalanadilar[2].
Xitoy hukumati oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash maqsadida bir qator chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Masalan, oilalarga moddiy yordam ko‘rsatish, ijtimoiy himoya dasturlari va ta’lim-tarbiya sohasida turli dasturlarni amalga oshirish. Davlat, shuningdek, keksalarga g‘amxo‘rlik qilishni rag‘batlantirish uchun turli imtiyozlar va yordamlar taqdim etadi[3].
Keksalarga g‘amxo‘rlik qilish dasturlari
Elderly Rights Law qonuni keksalarning huquqlarini himoya qilish va ularning turmush sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan bo‘lib, ularga moddiy yordam ko‘rsatish, ularning sog‘lig‘ini saqlash va ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshiradi.
Social Pension System. Xitoyda keksa insonlarga pensiya tizimi orqali moddiy yordam ko‘rsatiladi. Bu tizim keksalarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashga yordam beradi[4].
An’anaviy oilaviy qadriyatlar
Xitoyda oilaviy qadriyatlar asrlar davomida Konfutsiy ta’limotlari va madaniy an’analarga asoslanib kelgan. Bularning asosiy qismlari quyidagilardan iborat:
Kattalarga hurmat va g‘amxo‘rlik qilish muhim ahamiyatga ega. Yoshlar ota-onalari va bobo-buvilarini hurmat qilishlari va ularni parvarish qilishlari kerak.
Kattalarning maslahatlari va ularning hayot tajribalaridan foydalanish yoshlarga o‘rnak bo‘ladi. Oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar birdamlik va o‘zaro qo‘llab-quvvatlashga asoslangan. Oilada kattalarning maslahatlari va qo‘llab-quvvatlashi yoshlar uchun muhim ahamiyatga ega. Oila a’zolari bir-birini himoya qiladilar va qiyinchiliklarda bir-birini qo‘llab-quvvatlaydilar.
An’anaviy gender rollari.
An’anaviy ravishda erkaklar asosiy ishlab chiqarish ishlarini bajaradi, ayollar esa uy ishlari va bolalar tarbiyasi bilan shug‘ullanadi. Oiladagi gender rollari jamiyatdagi umumiy qadriyatlarga mos keladi.
Muhammadjonova La’lixon Ashuraliyevna,
Mirzo Ulug’bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Falsafa kafedrasi professori,
falsafa fanlari nomzodi, professor
[1] Jonathan D. Spence. “The Search for Modern China”; China Daily; Asia Society; BBC News. https://archive.org/details/search-for-modern-china-third-edition
[2] https://asiapacific.unwomen.org/en
[3] Purdue OWL; “China’s Social Policy: Transformation and Challenges” https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781315858531/china-social-policy-kinglun-ngok-chak-kwan-chan
