Yordamga tayyorlik – bu insonning boshqalarga, ayniqsa ular og‘ir yoki qiyin vaziyatda bo‘lganida, g‘amxo‘rlik va ko‘mak ko‘rsatish istagini aks ettiruvchi asosiy ijtimoiy qadriyat. U insonparvarlik va altruizm bilan chuqur bog‘langan va odamlar o‘rtasida ishonchli, iliq munosabatlarni shakllantiradigan asosiy xususiyatlardan biridir. Yordamga tayyorlik oila a’zolarini bir-biriga nisbatan mehrini oshishiga xizmat qiladi.
Yordamga tayyorlik qadriyat sifatida quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Empatiya yordam berishga tayyorlikning asosi sifatida. Empatiya – boshqa odamning tajribasini his qilish va tushunish qobiliyatidan boshlanadi. Empatiyasiz qachon va qanday yordam kerakligini aniqlash qiyin. Yuqori empatiyaga ega bo‘lgan insonlar, hatto to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalanmagan bo‘lsa ham, qayg‘u, tashvish yoki muloqotga bo‘lgan ehtiyojning eng kichik belgilarini sezishga qodir. Bu ichki sezgirlik harakatga undaydi, chunki inson boshqaning dardi yoki muhtojligini o‘ziniki deb biladi.
Altruizmga asoslangan motivatsiya. Yordam berishga tayyor odamni manfaat emas, balki boshqalarning farovonligini oshirishga bo‘lgan ichki ehtiyoj boshqaradi. Altruizm ya’ni fidokorona yordam bu qadriyatning markaziy elementidir. Bu birovning ahvolini yengillashtirish yoki boshqa birovning maqsadlariga erishishda yordam berish uchun o‘z vaqti, resurslarini ajratishga tayyorlikni o‘z ichiga oladi.
Yordam berishga tayyorlikni amaliy ifodalash. Yordam berishga tayyorlik muayyan harakatlar orqali namoyon bo‘ladi. Bu oddiy kundalik imo-ishoralardan tortib, og‘ir yukxaltani ko’tarish bilan yordam berish, qiyin paytlarda hissiy yordam ko‘rsatish yoki ko‘ngillilar faoliyatida ishtirok etish kabi murakkab vazifalargacha bo‘lgan har qanday narsa bo‘lishi mumkin. Yordam berishga tayyorlik nafaqat jismoniy yordam, balki tinglash, taskin berish, maslahat berish singari ma’naviy yordamni ham o‘z ichiga oladi.
Boshqalarning farovonligi uchun javobgarlik. Yordam berishga tayyorlik boshqa odamlar uchun mas’uliyat hissi bilan bog‘liq. Bunday qadriyatga ega bo‘lgan kishi o‘zini guruh, jamoa yoki jamiyatning bir qismi sifatida ko‘radi, bu yerda hamma boshqalarni qo‘llab-quvvatlashda rol o‘ynaydi. Bu to‘g‘ridan to‘g‘ri iltimos yoki ko‘rsatmalarni kutmasdan, kimdir yordamga muhtoj bo‘lgan qiyin vaziyatlarda tashabbus ko‘rsatish qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
Beg‘arazlik va fidoyilik. Yordam berishga tayyorlikning asosiy jihati shundaki, bu ko‘mak mukofot yoki minnatdorchilikni kutishga bog‘liq emas. Yordam taklif qilgan kishi buni faqat boshqaning manfaati uchun qiladi, foyda olishni istamaydi. Ushbu yordam shakli ishonch va samimiylik muhitini yaratadi.
Shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarga uzoq muddatli ta’sir. Yordamning qadri nafaqat shaxslararo rishtalarni mustahkamlaydi, balki jamiyatni birlashtiruvchi qudratli kuch sifatida ham xizmat qiladi. Bu qadriyatni amalda qo‘llagan insonlar boshqalar uchun tayanch ustuniga aylanadi, bu esa o‘zaro tushunish va hamjihatlik darajasini oshiradi. Shu bilan birga, davlat institutlari darajasida yordam berishga tayyorlik ko‘ngillilar harakati, xayriya tashkilotlari va muhtojlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan boshqa ijtimoiy tashabbuslarni yaratish uchun asos yaratadi.
Boshqalarga nisbatan bag‘rikenglik va hurmat. Yordam berishga tayyor bo‘lish ko‘pincha sabr-toqatni talab qiladi, chunki hamma ham yordamni darhol qabul qilishga tayyor emas yoki qiyin hissiy holatda bo‘lishi mumkin. Boshqa odamning shaxsiy chegaralari va ehtiyojlarini hurmat qilish muhimdir. Bu odamga bosim va umidlarsiz o‘zini qulay his qiladigan tarzda yordam taklif qilish imkoniyatini anglatadi. Yordam berishga tayyorlik xushmuomalalik va sezgirlik bilan harakat qilish qobiliyatini talab qiladi.
Shaxsiy rivojlanishga ta’siri. Yordam berishga tayyorlik nafaqat boshqalarga foyda keltiradi, balki yordam taklif qilayotgan odamga ham ijobiy ta’sir qiladi. Muloqot ko‘nikmalari mustahkamlanadi, hamdardlik ko‘nikmalari rivojlanadi, etakchilik qobiliyatlari va qiyin vaziyatlarda harakat qilish qobiliyati yaxshilanadi. Bu jihatlar insonni yanada yetuk va mas’uliyatli qiladi, unda yuksak axloqiy fazilatlarni shakllantiradi.
Shunday qilib, yordam berish bir martalik fazilat emas, balki oilani yanada uyg‘un va g‘amxo‘r qiladigan doimiy xarakterli xususiyatdir. Bu o‘zaro yordam, ishonch va umumiy farovonlik uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Yaxshilik qilsang, yaxshilik topasan.”
“Birovga yaxshilik qil, dengizga tashlagin, baliq bilmasa ham, Xoliq biladi.”
“Yaxshilikka yaxshilik – har kishining ishi, yomonlikka yaxshilik – er kishining ishi.”
“Do‘st boshiga kulfat tushganda bilinar.” (O‘zbek xalq maqollari)
“Yordam berish – bu katta insoniy fazilat.”
“Yaxshilik qilmoq – dunyoni go‘zallashtirishning eng oddiy yo‘lidir” (Liya Koks)
“Inson – boshqa insonlarga yordam berish bilan ulug‘ bo‘ladi.” (Albert Shvaytser)
“Qo‘llarimiz yordam berish uchun yaratilgan” (Xoakin Phoenix)
“Yaxshilik qilsang, yashaysan” (Liviya xalq maqoli)
“Odam o‘z yo‘lini topishi uchun boshqalarga yordam berishi kerak”(Dalay Lama)
“Kimda-kim birodariga yordam bersa, Alloh unga ham yordam beradi” (Hadis)
“Yaxshilik qiling, shoyadki sizga yaxshilik qaytarilur” Qur’oni karim (Baqara surasi, 148-oyat)
Tavsiya etilgan manbalar
Mettyu Rikard “The Altruism Revolution: How Compassion Can Transform Business and Society”. Atlantic Books. 2015.
Deyvid Lyuis “The Helper’s Journey: Working with People Facing Grief, Loss, and Life-Threatening Illness”. Jossey-Bass. 2000.
Duglas Kettner, Mark Friman. “The Art of Helping Others: How Artists Can Serve Humanity”. Routledge. 2009
Garri Brayson, Djim Bush. “The Power of Serving Others: You Can Start Where You Are”. Berrett-Koehler Publishers. 2011
Stefan Klayn. “Altruism: The Science and Psychology of Kindness”. The Experiment. 2015.
Darcher Keltner, Џeyson Marsh . “The Compassionate Instinct: The Science of Human Goodness”. W. Norton & Company. 2010.
Norman Lerner, Djeyms Fishman. “Service: A World at Risk”. John Wiley & Sons. 2004.
Piter Blok “Community: The Structure of Belonging” . Berrett-Koehler Publishers. 2009.