Uyat – insonning umume’tirof etilgan talablar va odatlarga zid xatti-harakati natijasida yuzaga keladigan, o‘zaro munosabatlarda biror kishi yoki ko‘pchilik oldida o‘z qilmishidan o‘ng‘aysizlanishi, uning axloqqa, umuman, ma’naviyatga zid ekanidan afsus chekishini anglatadigan tushuncha.
Uyat va hayo, insonni nojo‘ya ishlar va harakatlardan saqlaydi, bu qadriyat oila a’zolari o‘rtasida hurmatni mustahkamlaydi. Uyat, yoki hayo, Sharqona tarbiya va axloqiy qadriyatlarning muhim komponentlaridan biri hisoblanadi. Bu qadriyat insonning o‘zini tuta bilishi, o‘z qilmishlari va so‘zlariga e’tibor berishi, hamda jamiyat oldida xijolat va uyat tuyg‘usini saqlashini anglatadi. Uyat insonning ichki dunyosidagi axloqiy cheklov va me’yorlarga bo‘ysunishdir, bu esa uni noto‘g‘ri yo‘ldan saqlaydi va boshqalar oldida obro‘-e’tiborini himoya qiladi.
Uyat (hayo) qadriyati insonni yuksak axloqiy darajaga ko‘taradi, uning jamiyatda, oilada va boshqa insonlar oldidagi hurmatini oshiradi. Bu qadriyat insonning ichki dunyosini boyitib, uni noto‘g‘ri yo‘ldan, axloqiy zaifliklardan saqlaydi va komil inson bo‘lib yetishishiga ko‘maklashadi. Sharqona tarbiyada hayo tuyg‘usi insonning hayotidagi eng muhim axloqiy fazilat sifatida qadrlanadi.
Uyat (hayo) boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Xitoyda uyat (“chi”) qadriyati Konfutsiy va daoizm falsafalarida o‘z aksini topadi. Bu yerda hayo jamiyatda ijtimoiy tartibni saqlash, o‘zini tuta bilish va boshqalarga nisbatan hurmat ko‘rsatish bilan bog‘liqdir. Xitoy madaniyatida uyat qilish, o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilish va jamoatchilik fikriga e’tibor berish muhim sanaladi.
Rossiyada uyat qadriyati din va rus xalq an’analari bilan bog‘liq bo‘lib, insonning axloqiy pokligi va xatti-harakatlarida kamtarlikni saqlashga urg‘u beradi. Rus madaniyatida uyat qilish, odobli bo‘lish, haddan tashqari maqtov va o‘z-o‘zidan ustun qo‘yishdan qochish qadrlanadi.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Uyat va hayo qadriyatlarini rivojlantirish uchun ta’lim muassasalarida axloqiy tarbiya va madaniyat darslarini joriy etish;
Yoshlarni o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilishga va jamoatchilikka hurmat ko‘rsatishga o‘rgatish uchun maxsus trening va seminarlar o‘tkazish;
Ota-onalar va pedagoglar uchun bolalarni uyat va hayo tamoyillariga muvofiq tarbiyalash bo‘yicha maslahat va qo‘llanmalar yaratish;
Ommaviy axborot vositalarida uyat va hayo mavzusida ijtimoiy roliklar va ko‘rsatuvlarni tayyorlash va namoyish etish;
Madaniy va diniy tadbirlar orqali milliy va diniy qadriyatlar asosida uyat va hayoni rag‘batlantirish.
Qadriyatga yo‘naltirilgan maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Uyatliga — uch kun hayit,
Uyatsizga — har kun hayit.”
“Uyalmagandan uyal.”
“Husn — so‘zda, uyat — ko‘zda.” (o‘zbek maqollari)
“Uyat – insonning ichki pokligining ko‘zgusidir.” (Xitoy maqoli)
“Uyatli bo‘lish – haqiqiy fazilatdir.” (Rus maqoli)
“Hayosiz odam – xatolaridan saboq olmaydi.” (Xitoy hikmati)
“Uyat – bu qalbdagi sof nurdir.” (Rus aforizmi)
“Odobli inson o‘z harakatlarini uyat bilan o‘lchaydi.”
Tavsiya etilgan manbalar:
Kitoblar:
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
“The Analects of Confucius” by Confucius (Xitoyda hayo va uyat qadriyati haqida).
Badiiy kitoblar:
Fedor Dostoevskiy “Jinoyat va jazo ” (Rossiyada axloqiy muammolar va hayo haqida).
“The Dream of the Red Chamber” by Cao Xueqin (Xitoy oilaviy qadriyatlari va uyat haqida).
Maqolalar:
“Understanding Shame in Confucian and Orthodox Cultures” (Madaniyatshunoslik bo‘yicha ilmiy maqola).
Videolar:
“Shame and Social Behavior in Chinese Society” (YouTube orqali ijtimoiy psixologiya ma’ruzasi). https://www.youtube.com/watch?v=pQcPk4JA1UU