O‘z ustida ishlash – o‘zini tarbiya qilish kuchli irodani talab qiladi. Bunday faoliyat qabul qilingan qarorni bajarish uchun barcha kuchlarini to‘plash, o‘zini faol ishlashga, harakat qilishga majbur etishdan iboratdir. O‘zini tarbiya qilish, ayniqsa, o‘z kamchiliklari va nuqsonlarini bilganda va ularni bartaraf etishda qo‘llaniladi. Buning uchun esa shaxs o‘z irodasini ishga solish, o‘zini qat’iy intizomga bo‘ysundirishga odatlantirishi zarur.
O‘zida kuchli irodani tarbiyalashni xohlagan shaxs, birinchi navbatda, boshlagan ishini oxiriga yetkazishi, bir yo‘la ko‘p ishga qo‘l urmasdan, oldin bittasini, keyin ikkinchisini bajarishi, vijdonan ishlashi, vaqtincha yuz bergan muvaffaqiyatsizliklardan esankiramasligi (birinchi marta va takror bajarishga) o‘z injiqliklarini jilovlashi, o‘z xato va kamchiliklarini bartaraf etish ustida ishlashi, hattoki, o‘zi uchun qiziqarli narsalardan ham kerak bo‘lganda voz kecha bilishi kerak.
Shaxs o‘z ustida ishlashi uchun, avvalo o‘zini atroflicha chuqur o‘rganishi, o‘z ishidagi yutuk va kamchiliklarni ko‘ra olishi kerak. O‘z-o‘zini o‘rganish va boshqa kishini anglash uchun ham zarurdir. Boshqa yutuqlarni o‘rganmay, o‘zini boshqalar bilan qiyos qilmay turib, o‘zini shaxs sifatida o‘rganish mumkin emas. O‘zini anglash, o‘zini baholash xususiyati boshqa kishilar bilan munosabat jarayonida, birgalikdagi faoliyat vaqtida tarkib topadi.
Ko‘plab insonlar o`zining bebaxo vaqtini bekorga o‘tkazib yuboradi. Inson o`z odatlarning bir xillik kun tartibi hukmronligi ta`siriga kirib, o`zining rejalarini keyingi kunga, haftaga yoki yillarga qoldira boshlaydi. O‘z-o`zini ishontirish, sobit qadam iroda orqaligina o`zining qobiliyatlarini namayon etishga erishish mumkin. O‘z-o`zini tarbiyalash o`z faoliyatini tahlil qilishdan va o`z shaxsini takomillashtirishdan boshlanadi.
O‘z ustida ishlash boshqa millatlar oilasida qadriyat sifatida
Yaponiyada o‘z ustida ishlashni bolalik chog‘idan o‘rgatishadi. Farroshi yo‘q maktablar, shaxsiy manfaatlardan jamoa manfaatlarining ustun turishi, futbol o‘yinidan so‘ng qanday natija qayd etilishidan qat’i nazar maydonlarni yig‘ishtirib ketadigan yaponiyalik muxlislar… Aslida yapon madaniyatining “ildizlari” Ikudzi nomi bilan mashhur bo‘lgan, asrlar sinovidan o‘tgan ta’lim va tarbiya usulidan “suv ichadi”. “Ikudzi” – ushbu atama yaponlarning bola tarbiyasidagi eng muhim unsurlarni ifodalovchi tushuncha bo‘lib, ana shu xususiyat uni boshqa millat vakillaridan ajratib turadi. Bu nafaqat pedagogik usullarning kombinatsiyasi, balki yangi avlodlarni o‘qitish va o‘z ustida islashga qaratilgan butun bir mexanizmdir.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Oilada o‘z ustida ishlashni axloq va tarbiya orqali shakllantirish masalasi oila a’zolarinning shaxsiy na’munalari asosida bo‘ladi. Oialada ota-onalar, bobo-buvilar o‘sib kelayotgan avlod uchun haqiqiy na’muna bo‘lishlari, “Tarbiyani tug’ilgan kundan boshlamoq, vujudimizni quvvatlantirmoq, axloqimizni kuchlantirmoq, zehnimizni rivojlantirmoq lozim” shiori ostida o‘rgatish;
Ta’lim muassasalarida o‘z ustida ishlashga oid “Mening shaxsiy karieram”, “Shaxsiy rivojlanish”, “Karearani rejalashtirish”, “O‘z ustida ishlashni rivojlantirish” mavzularida maxsus darslar yoki tadbirlar o‘tkazish, bu orqali yosh avlodni mazkur qadriyatning ahamiyati haqida tushuntirish;
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Aqlli-hushyor kishi – o‘z nafsini tergagan va o‘limdan keyingi holat uchun amal qilgan insondir. Ojiz odam – nafsini havosiga ergashtirgan va Allohdan (ko‘p narsalarni) umid qilgan kishidir” (Imom Termiziy rivoyatlari).
Dunyoni suv bossa, toʻpigʻiga ham chiqmaydi. (O‘zbek xalq maqoli)
Hunar oshxo’rga osh berar, Nonxo’rga — non. (O‘zbek xalq maqoli)
Dangasaning g’ayrati ish bitganda qo’zir. (O‘zbek xalq maqoli)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Badiiy kitoblar:
Jeyms Klir. Atom odatlar. Toshkent: Nihol, 2021. https://kitobxon.com/oz/kitob/atom-odatlar
Kel Nyuport. Diqqat: Chalg‘ituvchi dunyoda muvaffaqiyat sirlari. Toshkent: Nihol, 2020. https://kitobxon.com/oz/kitob/diqqat:-chalgituvchi-dunyoda-muvaffaqiyat-sirlari
Maqolalar:
Taʼlim-tarbiya jarayonida shaxsni muvaffaqiyatga intiluvchanligini shakllantirish. Toʻychiyeva S. https://portal.piima.uz/news/talim-tarbiya-jarayonida-shaxsni-muvaffaqiyatga-intiluvchanligini-shakllantirish
Working On Yourself Is The Most Important Work. Damien Brenelière https://www.brenel.io/blog/most-important-work
Videolar: