Ota-onaga hurmat-ehtirom — bu ota-onaning mehnati, tarbiyasi va hayotiy tajribasini e’tirof etish, ularga nisbatan minnatdorchilik, izzat va mehr-muhabbat bilan munosabatda bo‘lish. Bu qadriyat farzandning ota-onaga bo‘lgan mas’uliyati va axloqiy burchini ifodalaydi, avlodlararo hurmatni ta’minlaydi.
Ota-onaga hurmat va ehtirom ko‘rsatish sharqona tarbiya va axloqning eng yuksak qadriyatlaridan biri hisoblanadi. Bu qadriyatning asosi, farzandning ota-onasiga bo‘lgan muhabbat, minnatdorlik, va ehtirom tuyg’ulariga asoslanadi. Bu qadriyat oilaning barqarorligi va ijtimoiy munosabatlarning uyg’unligini ta’minlaydi.
Farzandning komil inson, yetuk shaxs sifatida voyaga yetishida ota-onaning roli nihoyatda katta. Farzand tarbiyasi ota-onadan juda katta mas’uliyatni talab qiladi. Farzand ota-ona uchun ulug‘ bir ne’mat bo‘lgani kabi, o‘z navbatida farzandlar ham ota-onasini hurmat qilishi, e’zozlashi xalqimizga xos milliy qadriyatlardandir. Ota-ona bilan muloyim gaplashish, ehtirom ko‘rsatish, maslahatlashish, ularga g‘amxo’rlik ko’rsatish va xabar olish farzandlarning ota-ona rizoligini olishidagi muhim qadriyatlarimizdan biri hisoblanadi.
Hurmat va ehtirom ko‘rsatish nafaqat oiladagi munosabatlarni mustahkamlaydi, balki jamiyatda ham axloqiy qadriyatlarni yuksaltirishga hissa qo‘shadi. Bu qadriyatning avloddan-avlodga o‘tishi oila va jamiyatni barqaror qilishda asosiy omillardan biridir.
Farzandlarning ota-onaga g‘amxo‘rlik qilishi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 80-moddasida quyidagi tarzda belgilab qo‘yilgan:
“Voyaga yetgan mehnatga layoqatli farzandlar o‘z ota-onalari haqida g‘amxo‘rlik qilishga majburdirlar.”
Ota-onaga hurmat-ehtirom boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Vyetnamda ota-onaga hurmat-ehtirom Konfutsiy ta’limoti va milliy qadriyatlarning asosiy qismi hisoblanadi. Farzandlar ota-onalariga hurmat ko‘rsatish, ularni parvarish qilish va ularning so‘zlariga amal qilishni muhim deb biladilar.
Xitoyda ota-onaga hurmat (“xiaodao” yoki “filial piety”) qadriyati Konfutsiy falsafasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, ota-onaga g‘amxo‘rlik qilish va ularning ehtiyojlarini ta’minlash har bir farzandning burchi hisoblanadi.
Rossiyada ota-onaga hurmat qadriyati pravoslav an’analariga asoslangan bo‘lib, ota-onalarga g‘amxo‘rlik qilish, ularga yordam berish va ularni e’zozlash muhim deb hisoblanadi. Bu qadriyat rus xalq urf-odatlari va oilaviy qadriyatlar tizimida muhim o‘rin tutadi.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Oilada ota-onaga hurmat ko‘rsatishni bolalikdan singdirish uchun oilada ushbu qadriyatga alohida e’tibor berish va bolalarni ularga ehtirom bilan munosabatda bo‘lishga o‘rgatish;
Ta’lim muassasalarida ota-onaga hurmat mavzusida maxsus darslar yoki tadbirlar o‘tkazish, bu orqali yosh avlodni mazkur qadriyatning ahamiyati haqida tushuntirish;
Keksalarni qo‘llab-quvvatlash va ularga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish uchun jamoatchilik tashkilotlari va ijtimoiy loyihalar orqali ijtimoiy yordam dasturlarini rivojlantirish;
Har qanday vaziyatda ota-onaning fikrlarini hurmat qilish, ularga quloq solish va qaror qabul qilish jarayonida ularning maslahatlarini inobatga olish;
Ota-onalarni parvarish qilish uchun farzandlarni rag‘batlantirish va bunday harakatlarni ommaviy axborot vositalari orqali targ‘ib qilish.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Robbing faqat Uning Oʻzigagina ibodat qilishingni va ota-onaga yaxshilik qilishni amr etdi. Agar huzuringda ularning biri yoki ikkovi ham keksalikka yetsa, bas, ularga “Uff”, dema, ularga zajr qilma va ularga karamli soʻz ayt!” (Qur’oni Karim, Isro surasi, 23-oyat)
Har bir farzandki, oqil va dono bo’lsa, ota – ona mehr – muhabbatini ado etmakdin bosh tortmagay. “Qobusnoma”
Yosh kelsa — ishga,
Qari kelsa — oshga (O‘zbek xalq maqoli)
Yoshning hurmati — qarz,
Qarining hurmati — farz. (O‘zbek xalq maqoli)
O‘z ota-onangni hurmat qil, shunda farzandlaring ham seni hurmat qiladi. (Xitoy maqoli)
Ota-onasini hurmat qilgan, o‘zi ham hurmat topadi.
Ota-onaga muhabbat – barcha yaxshi fazilatlarning asosi. Sitseron
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
“Filial Piety: The Core of Confucian Ethics” by Henry Rosemont Jr. va Roger T. Ames (Konfutsiy falsafasi haqida).
“The Art of Loving” by Erich Fromm (Oilaviy qadriyatlar va mehr-muhabbat haqida).
Badiiy kitoblar:
“Anna Karenina” by Lev Tolstoy (Rus oilaviy qadriyatlari va ota-onaga hurmat haqida).
Maqolalar:
“Understanding Filial Piety in Chinese Culture” (Xitoy madaniyatida ota-onaga hurmat haqida ilmiy maqola)
Milliy qadriyatlar haqida. 10.05.2023// https://imrs.uz/publications/articles-and-abstracts/Milliy_qadriyatlar_haqida
Videolar:
https://kiro-karelia.ru/institute/news/socialnyj-rolik-o-seme