Kattaga hurmat va kichikka izzat — oilada katta yoshdagilarni hurmat qilish va kichiklarni e’zozlash orqali oila a’zolari o‘rtasida hurmat-ehtirom va mehr-muhabbatni mustahkamlashga qaratilgan qadriyat. Bu qadriyat oilaning barcha a’zolariga bir-birlariga nisbatan ehtirom va mehr ko‘rsatish zarurligini uqtiradi.
Kattalar oilaning yoshi ulugʻ, hayotiy tajribaga ega a’zolaridir. Ularni hurmat qilish, ularning soʻzlariga quloq solish, maslahatlariga amal qilish oila a’zolari uchun muhim hisoblanadi. Oʻzbek anʼanalarida kattalar bilan gaplashishda odob saqlash, ularning huzurida oʻzini tutish madaniyati rivojlangan. Masalan, oila yigʻilishlarida yoki muhim qarorlar qabul qilishda kattalar birinchi o’rinda turadi va ularning fikri muhim hisoblanadi. Kichiklar, ya’ni oila va jamiyatning yosh a’zolari e’tiborga olinishi va e’zozlanishi kerak. Ularni qo‘llab-quvvatlash, tarbiyalash va himoya qilish kattalar zimmasidagi asosiy vazifalardan biridir. Bu qadriyat kichiklarni hurmat qilish va ularni jamiyatning toʻlaqonli a’zosi sifatida qabul qilishni o’z ichiga oladi. Kattalar yoshlarning fikrini tinglash, ularning o’sib-ulg’ayishiga yordam berish va ular bilan o’zaro hurmat asosida munosabatda bo’lishga intiladi.
Ushbu qadriyat oilada hurmat, mehr va tinchlik muhitini yaratishga xizmat qiladi. Kattalarga hurmat oilaning avlodlararo bog‘liqligini saqlashda yordam beradi, kichiklarga izzat esa ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularni ijtimoiy hayotga tayyorlaydi. Bu qadriyat oiladagi jipslikni mustahkamlab, oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi. Bu qadriyat oilada mehr-muhabbat va hamjihatlikni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Oila a’zolarining bir-biriga nisbatan hurmati oilaviy totuvlikning asosi hisoblanadi. Bu qadriyat bolalardan tortib kattalargacha bo’lgan barcha oila a’zolarini o’z ichiga oladi. Masalan, o’zbek oilalarida bolalar kattalarni hurmat qilib, ularning yonida odobli bo’lishga o’rgatiladi, shu bilan birga, kattalar ham kichiklarga izzat ko’rsatib, ularga mehr-muhabbat bilan munosabatda bo’lishadi.
Mazkur qadriyatning turli madaniyat va davlatlardagi ahamiyati
Yaponiyada kattalarga hurmat qadriyati «Oyayubashira» deb nomlanib, har bir oila a’zosi jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun katta ahamiyatga ega.
Hindistonda esa oiladagi kattalarga hurmat hindlarning e’tiqodida ham muhim o‘rin tutadi va bu qadriyat jamiyatda katta avlodni hurmat qilish madaniyatini rivojlantiradi.
O‘zbekistonda esa bu qadriyat qadimdan milliy qadriyat sifatida oilalarda keng tarqalgan bo‘lib, avlodlar o‘rtasidagi munosabatlarning mustahkamligi va oilaviy jipslikning asosidir.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Oilada muntazam ravishda kattalarni eshitish va ularning maslahatlariga amal qilishni odat qiling.
Kichiklarga nisbatan mehribonlik bilan yondashing va ularni hurmat qilishni o‘rgating.
Oilaviy tadbirlarda va marosimlarda kattalarga alohida e’tibor qaratish, kichiklarning qatnashishini ta’minlash.
Qadriyatga yo‘naltirilgan maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
«Kattani hurmat qil, kichikni izzat qil»
«Hurmatli bo‘lsang, hurmat ko‘rarsan»
«Kattaga izzat, kichikka rahmat»
Tavsiya etilgan manbalar:
Kitoblar:
Azimov, O. (2021). «Oila va qadriyatlar». Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
Mirziyoyev Sh.M. “Yoshlar 2020: global miqyosdagi birdamlik, barqaror taraqqiyot va inson huquqlari” mavzusida oʻtkazilayotgan inson huquqlari boʻyicha Samarqand forumi ishtirokchilariga nutqi. Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi. 12.08.2020
Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq.-T.: Oʻqituvchi,1992
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz 1-jild T.: Oʻzbekiston, 2017.
Gʻaybullayev O. Hakimova D. Fuqarolik jamiyatida yoshlar ijtimoiy faolligini oshirishning falsafiy omillari. “Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida yoshlar ijtimoiy faolligini oshirish omillari”. Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. –Samarqand: SamDCHTI, 2018
Maqolalar:
«Kattalarga hurmat — jamiyat poydevori» — Ma’rifat gazetasi
Maykovich M. K. The Japanese Family //The Family in Asia. – Routledge, 2023. – С. 381-410.
Baldridge D. Indian elders: Family traditions in crisis //American Behavioral Scientist. – 2001. – Т. 44. – №. 9. – С. 1515-1527.