Jamoaviylik (kollektivizm) – odamlarning oʻzaro yaqinligi va hamkorligi asosida shakllangan, dunyo xalqlarida, jumladan, oʻzbeklarda azaldan ijtimoiy birlikni anglatuvchi tushuncha. Jamoaviylik – odamlarning oʻzaro hamkorlik va yordamga asoslangan hayot kechirish va turmush tarzi boʻlib, individualizm, shaxsiy xudbinlik, egotsentrizmning ziddi hisoblanadi. Zero, oila, mehnat jamoalari moddiy va maʼnaviy ishlab chiqarish jarayonlarida kishilar oʻzaro birlashgandagina koʻzlangan maqsad-muddaolarga erisha olishi mumkinligi jamoaviylik ruhi shakllanishining bosh omilini tashkil etadi.
Bu oilaviy rishtalarni mustahkamlagan holda, umumiy muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi. Kollektivistik jamiyatlarda odamlar jamoaning muvaffaqiyati va farovonligi har bir a’zoning farovonligiga olib kelishiga ishonib, jamoaviy maqsadlar va manfaatlarni shaxsiy maqsadlardan ustun qo’yishga moyildirlar. Bu, shuningdek, oila, ish yoki kengroq jamiyat bo’lsin, guruhga kuchli tegishlilik va birdamlikni o’z ichiga oladi.
Jamoaviylik oilalar uchun muhimdir, chunki u birlik va o’zaro bog’liqlik tuyg’usini kuchaytiradi. Kollektivistik ruh ustunlik qiladigan oilalarda a’zolar umumiy manfaatlar uchun o’z manfaatlarini qurbon qiladilar, bu esa oilada totuvlik va barqarorlikni ta’minlaydigan omil sanaladi. Shuningdek, ayni tamoyil bolalarda oila va jamiyat oldidagi mas’uliyat tuyg’usini rivojlantirishga yordam beradi, bu esa keyinchalik ularni jamiyatning mas’uliyatli a’zosi sifatida shakllantiradi. Bu qadriyat oilada har bir a’zo uchun o’z manfaatlarini umumiy manfaatlar yo’lida qurbon qilishga tayyorlik tuyg’usini rivojlantiradi, bu esa oilaviy totuvlik va uzoq muddatli barqarorlikka olib keladi. Bunday muhitda o’sgan bolalar, odatda, jamiyat oldidagi majburiyatlarini yanada chuqurroq anglaydilar va bu ularning kelajakda mas’uliyatli va jamoaga foydali fuqarolar sifatida shakllanishiga yordam beradi. Jamoaviylik oilaning har bir a’zosiga o’zini katta bir butunning ajralmas qismi sifatida his qilish imkonini beradi, bu esa oilaviy rishtalarni yanada mustahkamlaydi.
Oʻzbek oilalarida oila aʼzolarining farovonligi birinchi oʻrinda turadi va har bir kishi bir-birining hayotida faol ishtirok etadi. Qarindoshlar va doʻstlar oʻrtasidagi yaqin munosabatlar, to’ylar, ma’rakalar va boshqa ijtimoiy tadbirlarda bir-birini qo’llab-quvvatlash bilan namoyon bo’ladi. Shuningdek, qishloq va mahalla hayotida jamoaviylik qadriyati alohida o’rin tutadi, bu yerda aholi bir-biriga yordam beradi va jamiyatning umumiy farovonligi uchun birgalikda harakat qiladi.
Oʻzbekistonda jamoaviylik qadriyati xalqning tarixiy, madaniy va diniy anʼanalari bilan mustahkam bogʻlangan boʻlib, u ijtimoiy barqarorlik va birlashuvni taʼminlashda muhim rol oʻynaydi. Bu qadriyat oilalar va jamiyatda birdamlikni saqlash va mustahkamlashda asosiy omil hisoblanadi.
Jamoaviylik qadriyatining turli madaniyat va davlatlardagi ahamiyati
Xitoyda jamoaviylik Konfutsiy an’analarida chuqur ildiz otgan bo’lib, bu an’analarga ko’ra, oilaviy va ijtimoiy mas’uliyat shaxsiy manfaatlardan ustun qo’yiladi. Xitoy jamiyatida insonning o’z oila va jamiyatiga xizmat qilishi, o’z individual ehtiyojlaridan ustun turishi qadrlanadi.
Meksikada jamoaviylik kuchli oilaviy rishtalar orqali namoyon bo’ladi. Meksika madaniyatida oilaning ahamiyati birinchi o’rinda turadi va har bir oila a’zosi boshqa a’zolarning farovonligi uchun javobgarlikni o’z zimmasiga oladi. Bu o’zaro qo’llab-quvvatlash va bir-biriga yordam berish madaniy hayotning asosiy tamoyillaridan biridir.
Rossiyada jamoaviylik qarindoshlar va do’stlar o’rtasidagi mustahkam aloqalar orqali ifodalanadi.
Oʻzbekistonda jamoaviylik qadriyati chuqur ildiz otgan va jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri sifatida namoyon bo’ladi. O’zbek xalqining madaniyatida oilaviy munosabatlar va qarindosh-urug’chilik aloqalari nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Jamoaviylik mazkur mamlakatda oilaviy rishtalarning mustahkamligi va bir-birini qo’llab-quvvatlashga bo’lgan intilish orqali ifodalanadi.
Amaliyotda qo’llash bo’yicha tavsiyalar:
Bolalarda kattalarga hurmat, kichiklarga mas’uliyat hissini shakllantirish.
Har bir inson o’zini muhim his qilishi va o’z hissasini qo’shishi uchun butun oilani qarorlar qabul qilishda ishtirok etishga va mas’uliyatni taqsimlashga undash.
Umumiy maqsadlar va rejalar muhokama qilinadigan oilaviy uchrashuvlarni tashkil qiling, bu esa jamoa tuyg’usini mustahkamlashga yordam beradi.
Qadriyatga yo’naltirilgan maqollar, hikmatli so’zlar, aforizmlar:
Birlashgan o’zar, birlashmagan to’zar.
Yolg’iz otning changi chiqmas, changi chiqsayam dong’i chiqmas.
Ko’pchilikdan quyon qochib qutulmas.
Ayrilganni ayiq yer, bo’linganni bo’ri.
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
«Odobnoma» – Alisher Navoiy. «Gafur G’ulom». 2021.
«Mahalla va jamoaviylik» – Shohrux Bekmurodov. “Fan”.2020.
«O’zbek jamiyatida jamoaviylikning qadriyatlari va ularning ahamiyati» – O’zbekiston Milliy Universiteti.
Ivanov, I. (2019). “Oiladagi jamoaviylik”. Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
Konfutsiy an’analari va ularning zamonaviy Xitoyga ta’siri. (2021). Sharqshunoslik.
Delgado-Gaitan C. The power of community: Mobilizing for family and schooling. – Rowman & Littlefield, 2001.
Internet saytlari:
https://digitalcommons.library.umaine.edu/etd/64
https://www.grafiati.com/en/literature-selections/collectivism/dissertation/
Videolar:
Collectivism explained in less than 60 Seconds! : https://youtu.be/2Ts2wck1iwg?si=GVSQlQbRNXNsFGMt
Understanding Collectivism and Individualism: