Ilmparvarlik – bu bilimni o‘zlashtirishga, o‘rganishga va uni hayotning turli jabhalarida qo‘llashga bo‘lgan katta ishtiyoqdir. Ilmparvar inson doimo yangi bilimlarga intiladi, o‘zini rivojlantirishni, atrofdagilarning o‘sishi uchun imkon yaratishni istaydi. Ilmparvarlik har qanday jamiyatning rivoji va taraqqiyotining asosiy omili bo‘lib, ilmning hayotiy muhim qadriyat sifatida qabul qilinishini taqozo etadi.
Ilmparvarlik oilaviy hayotda katta ahamiyatga ega bo‘lib, oila a’zolari o‘rtasidagi bilimlarni mustahkamlash va rivojlantirishning asosiy omili hisoblanadi. Oilada ilm-fanga intilish, yangi bilimlarni o‘zlashtirish va ularni hayotda qo‘llashga o‘rgatish farzandlar uchun mustahkam poydevor yaratadi. Ilmparvarlik oilada faqat bilimni o‘zlashtirish bilan cheklanmay, balki ilmga qiziqish uyg‘otish va uni qadrlash orqali o‘z o‘rnini topadi.
Ota-onalar ilmga bo‘lgan intilishni o‘zlari namoyon qilish orqali farzandlarga ibrat bo‘lishlari lozim. O‘z vaqtida o‘qish, izlanish va rivojlanishga qaratilgan mehnatni ko‘rsatish orqali ular farzandlarining kelajakda ham bilimga intilib, ilmiy izlanishlarni davom ettirishiga yo‘l ochadilar. Ilmparvar ota-onalar o‘z oilasida bilim olishni rag‘batlantirishadi va farzandlarining kelajakka qaratilgan maqsadlarini qo‘llab-quvvatlaydilar.
Ilmparvarlik oilaviy hayotda farzandlar kelajagi uchun mustahkam asos yaratadi. Ilmga asoslangan yondashuv farzandlarga ijtimoiy hayotda, ta’limda va kasb-hunar tanlashda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni beradi.
Ilmparvarlik boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Turli millatlarning ilmga bo‘lgan hurmati va unga asoslangan tarbiya usullari oilada chuqur ildiz otgan.
Nemis oilalari ilm-fanga chuqur hurmat bilan yondashadi. Germaniyada ilmparvarlik qadriyati juda yuqori baholanadi va ota-onalar farzandlarini yoshligidan ta’lim olishga, ilmga qiziqtirishga alohida e’tibor qaratishadi. Har bir nemis oilasida ta’lim va ilm-fan hayotning ajralmas qismi hisoblanadi, ota-onalar o‘z farzandlarini ilmiy ko‘nikmalar bilan ta’minlash uchun ilmiy tadbirlar va loyihalarga jalb qilishadi.
Yaponiyada ilmparvarlik muhim qadriyat sifatida shakllangan. Yapon oilalarida farzandlarning bilim olishiga katta ahamiyat beriladi. Ilm-fanga asoslangan tarbiya orqali ota-onalar farzandlarini yoshligidan intizomli, tartibli va bilimli qilib tarbiyalashadi. Ilm-fan Yaponiyada nafaqat farovon hayot kechirish, balki millatni rivojlantirish vositasi sifatida ham qabul qilinadi. Ota-onalar farzandlari ilm-fanni o‘zlashtirishi uchun qo‘shimcha mashg‘ulotlar va kitoblar bilan ta’minlashga katta e’tibor qaratadi.
Fransuz oilalarida ham ilm va madaniyat alohida o‘rin tutadi. Ota-onalar farzandlariga ilm-fan va ma’rifatni qadrlashni yoshligidan o‘rgatishadi. Fransuz oilalari ko‘pincha muzeylarga, ilmiy ko‘rgazmalarga borib, farzandlarini ilm bilan tanishtirishga harakat qiladi. Ilmparvarlik Fransiyada farzandlarning jamoat oldida o‘zini hurmat qilish, erkin fikrlash va ilmiy yondashuvga ega bo‘lishiga katta hissa qo‘shadi.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Oilada kichik kutubxona tashkil etish va ilmiy kitoblar jamlash. Bu oila a’zolariga har doim yangi bilimlarni o‘rganish va ulardan foydalanish imkonini beradi;
Maktab va kollejlar o‘quvchilariga STEM fanlariga e’tibor qaratish orqali ilmiy qobiliyatlarni rivojlantirish lozim. Ilmiy laboratoriyalar va texnologik darslar orqali amaliy bilimlarni mustahkamlash va ilmiy kashfiyotlarga qiziqishni oshirishga imkoniyat yaratish kerak;
Ilm-fan yutuqlari va yangiliklari haqida ommaviy axborot vositalari orqali muntazam ravishda xabar berish, ilmiy-ommabop filmlar, teleko‘rsatuvlar yaratish orqali ilmparvarlik qadriyatlarini jamiyatga singdirish mumkin;
Oila, ta’lim va tashkilotlarda ilm-fan bilan shug‘ullanuvchi insonlar uchun maxsus “Ilmparvarlik klubi” tashkil etish. Ushbu klub orqali bilimli insonlar tajriba almashishi, ilmiy loyihalar ustida ishlashi va yangi kashfiyotlar yaratishi mumkin.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Bilagi zo‘r birni yiqar,
Bilimi zo‘r — mingni.”
“Bilgan o‘zar,
Bilmagan to‘zar.”
“Bilimsiz kishiga ish yo‘q,
Ilmsiz kishiga osh yo‘q.”
“Ilmi borni yosh dema,
Ilmi yo‘qni bosh dema.” (O‘zbek xalq maqollari)
“Agar o‘zing bilmasang, biladiganning so‘zini tingla.” (Qoraqalpoq xalq maqoli)
“Inson hayotining oxiri bor, ilmniki — yo‘q.”
“Yoqutga sayqal berilmasa — u mulk bo‘lmaydi, odam o‘qimasa — inson bo‘lmaydi.” (Xitoy xalq maqollari)
“Bilmaganni so‘rab o‘rgangan olim,
Orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim” (Alisher Navoiy)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
Richard P. Feynman. Surely You’re Joking, Mr. Feynman. https://chem.fsu.edu/chemlab/isc3523c/feyn_surely.pdf
Isaac Asimov. The Intelligent Man’s Guide to Science. 1960. https://www.goodreads.com/book/show/13311180-the-intelligent-man-s-guide-to-science
Горелик Г. Андрей Сахаров. Наука и свобода. – Litres, 2022.
Badiiy kitoblar:
Paulo Koelo. Alkimyogar. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2013. https://kitobxon.com/oz/kitob/alkimyogar
Л. Н. Толстой. Анна Каренина. https://ilibrary.ru/text/1099/index.html
Maqolalar:
Harris, A. The Science of Learning: How Curiosity Fuels Innovation. – Harvard Review, 2021.
Glaser R. Education and thinking: The role of knowledge //American psychologist. – 1984. – Т. 39. – №. 2. – С. 93.
Videolar: