Ijtimoiy mas’uliyat – bu shaxs, jamoaning o‘z qarorlari va xatti-harakatlarining boshqa odamlarga va atrof-muhitga ta’sirini hisobga olgan holda jamoa manfaatlarini ko‘zlab harakat qilishning ma’naviy va axloqiy majburiyati. Oiladagi ijtimoiy mas’uliyat – oila a’zolari tomonidan oilaning har bir a’zosning farovonligi va rivojlanishiga, shuningdek, jamiyatda totuvlikni saqlashga qaratilgan mas’uliyat va harakatlarni bajarishi.
Oiladagi ijtimoiy mas’uliyat bir necha jihatlarda o‘zini namoyon qiladi:
G‘amxo‘rlik va qo‘llab-quvvatlash: Ota-onalar o‘z farzandlarini jismoniy, hissiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun sharoit yaratish orqali o‘qitish, ta’minlash, qo‘llab-quvvatlash va himoya qilishga mas’uldirlar. Bolalar, o‘z navbatida, vaqt o‘tishi bilan ota-onalari uchun, ayniqsa keksalikda mas’uliyatni o‘z zimmalariga oladilar.
Qadriyatlarning shakllanishi: Oila axloq, madaniyat va ijtimoiy me’yorlarga asos soladi. Bolalarni tarbiyalash boshqa kishilarga, qonunga, mehnatga va tabiatga hurmatni singdirishni o‘z ichiga oladi.
Iqtisodiy mas’uliyat: Oila a’zolari bir-biriga iqtisodiy va moddiy yordam berishadi, asosiy ehtiyojlarni (oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kechak) ta’minlaydi, shuningdek, munosib turmush darajasini saqlab qolishga harakat qiladi.
Qiyin va og‘ir vaziyatlarda o‘zaro yordam: ijtimoiy mas’uliyatning muhim qismi kasallik, moliyaviy qiyinchiliklar yoki hissiy muammolar kabi qiyin paytlarda bir-biriga qo‘llab-quvvatlash hisoblanadi.
Huquq va majburiyatlarni hurmat qilish har bir oila a’zosining huquqlarini o‘zaro hurmat qilish, shuningdek, boshqalarga (er, xotin, bolalar yoki oilaning yoshi katta a’zolari) oldidagi majburiyatlarini bajarish nazarda tutadi.
Ijtimoiy mas’uliyat qadriyat sifatida
Jamiyat barqarorligi: ijtimoiy mas’uliyat jamiyatning mustahkamligi va barqarorligiga hissa qo‘shadi.
Ishonch va hamjihatlik: mas’uliyatli faoliyatlar odamlar o‘rtasida ishonch va hurmatni oshiradi.
Muhtojlarga yordam: ijtimoiy mas’uliyat orqali muhtojlarga yordam beriladi, ularning hayoti yaxshilanadi.
Iqtisodiy rivojlanish: tashkilotlarning ijtimoiy mas’uliyati iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Axloqiy me’yorlarga rioya qilish: mas’uliyatli faoliyat etik me’yorlarga amal qilishni ta’minlaydi.
Amaliyotda ijtimoiy mas’uliyatni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar
Qonunlarga rioya qilish: davlat qonunlariga amal qilish, jamiyat tartibini saqlash.
Axloqiy me’yorlarga amal qilish: insonparvarlik, hurmat, haqiqatparvarlik kabi qadriyatlarga rioya qilish.
Xayriya faoliyati: ehson qilish, muhtojlarga moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatish.
Ko‘ngilli faoliyat: jamoatchilik ishlarida ko‘ngilli sifatida ishtirok etish.
Mahalliy jamoalarda ishtirok: mahalla va qishloqlardagi tadbirlarda qatnashish.
Ijtimoiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash: jamiyat manfaati uchun yo‘naltirilgan loyihalarga yordam berish.
Ijtimoiy mas’uliyatni tarbiyalash: yosh avlodga mas’uliyat hissini o‘rgatish.
Ma’lumotlantirish: jamiyatdagi muammolar haqida ma’lumot tarqatish va ularni hal etishga chaqirish.
Ekologik javobgarlik: tabiatni asrash, ekologik standartlarga amal qilish.
Resurslarni oqilona iste’mol qilish: tabiiy resurslarni tejash va qayta ishlash.
Soliqlar va majburiyatlarni to‘lash: davlat oldidagi iqtisodiy majburiyatlarni bajarish.
Kambag‘allikka qarshi kurash: muhtojlarga yordam berish orqali kambag‘allikni kamaytirish.
Sog‘liqni saqlash: jamoatchilik salomatligiga ko‘maklashish.
Inson huquqlarini himoya qilish: har bir shaxsning huquq va erkinliklarini hurmat qilish.
Madaniy xilma-xillikni qadrlash: turli madaniyat va an’analarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar
“Tug‘gan ona emas, balki tarbiyalagan”
“Oila mustahkam bo‘ladi, oilaning tomi bitta bo‘lsa”.
“Sevgidan ota-onalar mehribon, sevgidan bolalar itoatkor”
“Nima eksang, shuni olasan.”
“Oilaviy hayot bolalarga o‘rnakdir”
“Bolalar ota-onalarning ko‘zgusidir”.
“Mustahkam oilada qayg‘u yarim g‘amdir”
“Bolalarga g‘amxo‘rlik – kelajakka g‘amxo‘rlikdir”
“Faqat oilada inson boshqalarni sevishni va hurmat qilishni o’rganadi”
Tavsiya etilgan manbalar
Карабанова, О.А. Возрастная психология: Развитие ребенка от рождения до 17 лет. МГУ: 2005, 512 с.
Гиппенрейтер Ю.Г. Общатся с ребенком. Как? АСТ. 2008. 240 с.
Эрик Эриксон. Детство и общество. Академический проект, 1996 г. 463 с.
Abdulla Avloniy. “Tarbiyai atfol”. “O‘qituvchi”.; 2010, 160 b.
Iso Musaev. Oila – muqaddas maskan. “Sharq”.; 2015. 240 b.
Mirabdulla Mansurov. Oilada axloqiy tarbiya. “Yangi Asr Avlodi”.; 2016, 250 b.