Ijtimoiy adolat – kishilik jamiyatining eng oliy axloqiy qadriyatlaridan biri, minglab insonlarning e’tiqodi, ilohiy ne’mat yoki kurashilib erishish zarur bo‘lgan ijtimoiy hayotning ustuvor tamoyili. Ijtimoiy adolatning mavjudligi ijtimoiy taraqqiyotning asosiy talablaridan biri hisoblangan. Ijtimoiy adolat jamiyatning barcha a’zolar – insonlar, ijtimoiy guruhlar, tashkilotlarning ijtimoiy tengligi orqali ta’minlanadi. Adolat tushunchasini turli jamiyatlar, millatlar, ta’limotlar, shaxslar turlicha tushungan, adolat haqida qarashlarni “adolat nima?” va “nima adolatli?” degan savollarga berilgan ko‘plab subyektiv javoblarning yig‘indisi shakllantirgan, har bir davrning adolatini insonlar ongidagi ushbu tushunchaning transformatsiyasi belgilab bergan.
Ijtimoiy adolat oilada muhim rol o‘ynaydi, chunki oilaviy hayotda har bir a’zo uchun teng imkoniyat va sharoit yaratish, xolis qarorlar qabul qilish va adolatli munosabatlar shakllantirish zarur. Ota-onalar farzandlari o‘rtasida tenglik va haqqoniylikni ta’minlashlari lozim, bu esa oiladagi muvozanat va birdamlikni mustahkamlaydi. Oilada ijtimoiy adolat tamoyillariga amal qilinishi, farzandlarning kelajakda adolatli va halol shaxslar bo‘lib yetishishiga katta hissa qo‘shadi.
Farzandlar oilaviy hayotda ijtimoiy adolatni kuzatib, tenglik va haqqoniylik tushunchalarini o‘zlashtiradilar. Oilada qabul qilingan adolatli qarorlar, teng huquqlar va majburiyatlar farzandlarga jamiyatda ham shu qadriyatlarga amal qilishni o‘rgatadi. Oiladagi ijtimoiy adolat oilaviy munosabatlarni mustahkamlaydi va bolalar o‘zlari ham adolatli munosabatlar tamoyillariga amal qilishni o‘rganadilar.
Ijtimoiy adolat boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Ijtimoiy adolat qadriyatlari turli millat va madaniyatlarga xos tarzda ifodalanadi. Quyida turli mamlakatlardagi oilaviy hayotda ijtimoiy adolat qanday aks etishini ko‘rish mumkin:
Shvetsiya oilalarida ijtimoiy adolat tenglik va farovonlik tushunchalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ota-onalar farzandlar uchun teng imkoniyatlarni yaratishga va ularning huquqlarini hurmat qilishga katta e’tibor qaratadilar.
Germaniyada ijtimoiy adolat huquqiy tizim va qonunlar orqali amalga oshiriladi. Ota-onalar farzandlarga teng imkoniyatlar yaratishga intilib, jamiyatdagi adolat tamoyillariga amal qilishga undaydilar.
Kanadada ijtimoiy adolat ko‘proq ijtimoiy himoya tizimi va tenglik tamoyillariga asoslanadi. Ota-onalar farzandlariga nafaqat iqtisodiy tenglik, balki ijtimoiy tenglikni ham o‘rgatadilar.
Xitoyda ota-onalar ijtimoiy adolatni oila doirasida jamoatchilikka hurmat va ma’naviy qadriyatlarga sodiqlik orqali tarbiyalaydilar. Farzandlar uchun teng imkoniyatlar yaratish va o‘zaro yordam ko‘rsatish muhim ahamiyatga ega.
Fransiyada ijtimoiy adolat qadriyatlari ko‘proq inson huquqlari va tenglikka asoslangan. Ota-onalar farzandlarining huquqlari va majburiyatlariga hurmat bilan yondashadi.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Ota-onalar farzandlari o‘rtasida teng imkoniyatlar yaratishga intilishi lozim;
Har bir oila a’zosiga ularning ehtiyojlarini teng ravishda qondirish va ularning fikrlarini hurmat qilish orqali adolatli munosabat ko‘rsatish zarur;
Ta’lim muassasalarida ijtimoiy adolat tamoyillarini o‘rgatuvchi maxsus darslar va mashg‘ulotlar tashkil etish. O‘quvchilarni tenglik va haqqoniylik tamoyillariga amal qilishga o‘rgatish kerak;
Ish joylarida ijtimoiy adolat va tenglik bo‘yicha seminar va treninglar o‘tkazish, bu orqali xodimlar o‘rtasida bir-biriga hurmat va adolatli munosabatlar shakllantirish.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Adolat qilichi kesgan qo‘l og‘rimas.”
“Adolat qilichi keskir bo‘lar.”
“Adovat emas, adolat yengar.” (O‘zbek xalq maqollari)
“Adolat qolmagan yerda pul hukmronlik qiladi.” (Shved xalq maqoli)
“Kuch – adolatdadir” (Amir Temur)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
Alimova Z.I. Ijtimoiy adolat tamoyillari va uning islom dinida namoyon bo‘lish xususiyatlari (falsafiy tahlil)// Falsafa fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya. T.: 2006. – 115 b.
Khadduri M. The Islamic conception of justice. – JHU Press, 1984.
Sen, A. The Idea of Justice. – Harvard University Press, 2009.
Pogge, T. World Poverty and Human Rights. – Polity Press, 2002.
Badiiy kitoblar:
Dostoevskiy. Jinoyat va jazo. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2015. https://kitobxon.com/oz/kitob/jinoyat_va_jazo
Lev Tolstoy. Urush va tinchlik. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2016. https://kitobxon.com/oz/kitob/urush_va_tinchlik_1_2_kitoblar
Harper Lee. To Kill a Mockingbird. Dramatic Publishing, 1970 https://books.google.co.uz/books/about/To_Kill_a_Mockingbird.html?id=0NEbHGREK7cC&redir_esc=y
Maqolalar:
Smith, K. Justice and Equality: The Social Dimension of Fairness. – Social Studies Review, 2020.
Harris, A. The Role of Justice in Human Development. – Journal of Social Justice, 2019.
Videolar: