Ibrat (kattalar namunasi) – bu kattalarning o‘z farzandlari va yosh avlod oldida namuna bo‘lishi, ularga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatishi va yaxshi xulq-atvorni o‘rgatishi hisoblanadi. Ibrat orqali kattalar o‘z bilimlari, tajribalari va axloqiy qadriyatlarini yoshlarga yetkazib, ularning kelajakdagi muvaffaqiyatli va ma’naviy yetuk shaxs bo‘lib yetishishiga hissa qo‘shadi.
Ibrat oilaviy hayotning barqarorligi va farzandlar tarbiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Farzandlar ko‘pincha kattalarning so‘zlariga emas, ularning amaliy harakatlariga qarab o‘z xatti-harakatlarini shakllantiradilar. Ota-onalar va boshqa katta yoshli oila a’zolari farzandlar uchun hayotiy yo‘nalish va axloqiy me’yorlarning asosiy manbai hisoblanadi. Ularning mehribonligi, halolligi, mehnatsevarligi va intizomi bolalarda shaxsiy rivojlanish, mustahkam irodani shakllantirish va kelajakdagi muvaffaqiyatlar uchun poydevor yaratadi.
Oilada ota-onalarning qanday qilib muammolarni hal qilishi, moliyaviy mas’uliyatni boshqarishi va o‘zaro hurmat ko‘rsatishi farzandlar uchun kundalik hayotiy saboq hisoblanadi. Oiladagi har bir a’zo, ayniqsa, ota-onalar o‘z farzandlariga nafaqat axloqiy ko‘rsatma berishi, balki hayotiy qiyinchiliklar bilan qanday kurashishni ham ibrat orqali o‘rgatadi.
Bundan tashqari, o‘zaro hamjihatlik va birdamlikning kuchayishi, oilaviy qadriyatlarning mustahkamlanishi va farzandlarning ma’naviy kamolotida ota-onalarning ibrati katta ahamiyatga ega.
Ibrat (kattalar namunasi) boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Ibrat turli mamlakatlar madaniyatlarda o‘ziga xos tarzda aks etadi va bu qadriyat oila va jamiyatning barqarorligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Misol uchun, yapon oilalarida kattalar yoshlarga mehribonlik, mehnatsevarlik va kamtarinlikni ibrat sifatida yetkazadi. Yaponiya jamiyatida keksa kishilar hurmat-e’tibor bilan qabul qilinadi, va ularning tajribasi yoshlarga hayotiy yo‘nalish sifatida ko‘rsatiladi. Keksa avlodning tajribasidan o‘rganish va ularning maslahatlariga amal qilish yoshlar uchun muhim hayotiy saboqlardan biridir.
Hind madaniyatida katta avlodlar vakillari o‘zlarining diniy e’tiqodlari va ma’naviy qadriyatlari orqali yoshlarga ibrat bo‘lishadi. Oila a’zolari va kattalarning hayotidagi mehribonlik, o‘z burchini ado etish, halollik va muruvvat kabi fazilatlari yoshlar uchun muhim ahamiyatga ega.
AQSh va Yevropa mamlakatlarida individual erkinlik va shaxsiy mustaqillik yuqori qadrlanadi. Ammo, bu jamiyatlarda ham kattalarning yoshlarga ibrat bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onalar yoshlarga halollik, mehnatsevarlik va o‘z mas’uliyatlarini bajarish bo‘yicha namuna bo‘lishadi. Kattalar yoshlarni muvaffaqiyatli va axloqiy to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish uchun o‘z hayotiy tajribalarini ulashadilar.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Ota-onalar farzandlari bilan ko‘proq vaqt o‘tkazib, ularga yaxshi namuna bo‘lishlari lozim. Buning uchun ish va oila balansiga erishish talab etiladi;
Kattalar oilada yuksak axloq, to‘g‘ri xulq-atvor, mehribonlik va adolatni doimo namoyon qilishlari kerak;
Ta’lim muassasalarida o‘qituvchilar o‘quvchilarga nafaqat bilim berish, balki shaxsiy ibrat ko‘rsatish orqali ularni rivojlantirishlari lozim;
Maktablarda jamiyatda ma’lum yutuqqa erishgan yoshi katta insonlarning tajribasini o‘rganish bo‘yicha davra suhbatlari, uchrashuvlar tashkil etish.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Olmaning tagiga olma tushar.”
“Qush inida ko‘rganini qiladi.”
“Igna qayoqqa yursa,
Ip ham shu yoqqa yurar.”
“Bola ko‘rganini qilar,
Ota — bilganini.”
“Daryo chuchuk — ariq chuchuk.
Daryo achchiq — ariq achchiq.” (O‘zbek xalq maqollari)
“Bir shaftoli achisa, yuz shaftoli ayniydi.”
“Ota qanday bo‘lsa bola ham shunda bo‘ladi”
“Oldindagilarning baxtsizligi orqadagilarga dars bo‘ladi.” (Yapon maqollari)
“Katta eshak kichik eshakka faqatgina eshaklikdan dars beradi.” (Turkman xalq maqoli)
“Qarilar bilan oila mustahkam turadi.” (Ozarbayjon maqoli)
“Siz ota-onangiz bilan qanday muomalada bo‘lsangiz, bolalaringiz ham siz bilan shunday muomala qilishini yodda tuting.” (Fales)
“Donolar bisotini o‘rganish bizni yuksaklikka ko‘tarib, qudratli va olijanob insonga aylantiradi.” (Y.Kamenskiy)
“Biz farzandlarimiz bilan sevgi to‘g‘risida qanchalik donolik va kamsuqumlik bilan gaplashsak, bolalarimizning kelajakdagi sevgisi ham shunchalik go‘zal bo‘ladi, biroq bu sipolik bizning bola xulqiga doimiy va muntazam ko‘rsatadigan e’tiborimiz bilan omuxta bo‘lmog‘i lozim.” (A.Makarenko)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
Erikson, E. H. Childhood and Society. – W. W. Norton & Company, New York, 1950.
Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Harvard University Press, 1978.
Badiiy kitoblar:
Ernest Heminguey. Chol va dengiz. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2013. https://kitobxon.com/oz/kitob/chol_va_dengiz
Толстой Л. Н. Детство. Отрочество. Юность. Собрание сочинений в 22 томах. Т. 1. – М.: Художественная литература, 1978. https://www.litres.ru/book/lev-tolstoy/detstvo-otrochestvo-unost-69019363/chitat-onlayn/
Maqolalar:
Becker, G. S. The Role of Family as a Role Model for Child Development. – Journal of Social Studies, 2017. https://www.jstor.org/stable/725451
Smith, J. K. Learning by Example: The Influence of Parents and Teachers on Children’s Behavior. – Education and Society, 2019.
Столярова О. В. Пример взрослого //ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ АЛЬМАНАХ. – 2017. – Т. 2. – С. 48.
Nodira S., Zulfiya O. Tarbiyada ijobiy namuna va ibrat ko ‘rsatish metodlaridan foydalanishning ahamiyati //” Uchinchi renessansda ilmiy-amaliy tadqiqotlarning dolzarb muammolari” mavzusidagi onlayn konferensiyasi. – 2022. – Т. 1. – №. 8. – С. 130-132.
Videolar: