Fuqarolik burchi – bu insonning davlat, jamiyat va boshqa fuqarolar oldidagi mas’uliyatlari, huquq va majburiyatlarini anglatadi. Bu tushuncha, oila va boshqa shu kabi tuzilmalarning shaxs zimmasiga qo‘ygan talablariga nisbatan insonning axloqiy mas’uliyatini, majburiyatini, ularni bajarish ichki ma’naviy zaruriyat ekanligini anglashni ifodalaydi. U vijdon, e’tiqod, mas’uliyat kabi tushunchalar bilan mustahkam bog‘liq.
Oila a’zolari o‘z fuqarolik burchlarini bilib, jamiyat oldidagi mas’uliyatlarini bajarishi lozim. Fuqarolik burchi jamiyat barqarorligi, qonuniylik va tartibni ta’minlashda muhim axloqiy qadriyat hisoblanadi. Har bir fuqaro o‘zining burch va mas’uliyatlarini anglab, ularga amal qilishi jamiyatning rivoji va mustahkamligiga xizmat qiladi.
Fuqarolik burchi har bir fuqaroning jamiyat va davlat oldidagi mas’uliyatlarini anglashiga, ularning huquq va majburiyatlarini to‘g‘ri bajarishiga undaydi. Bu qadriyat jamiyatni barqaror, xavfsiz va rivojlangan holatda saqlash uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, har bir fuqaro tomonidan e’tibor bilan qaralishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XI bobi “Fuqarolarning burchlari” deb nomlangan bo‘lib, mazkur bobda insonlarning qonunlarga rioya etishi, boshqa insonlarning huquqlari, erkinliklari, sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishi, tarixiy, ma’naviy, madaniy, ilmiy va tabiiy merosni asrab-avaylashi, belgilangan soliqlar va yig‘imlarni to‘lashi, mamlakatimizni himoya qilishi kabi konstitutsiyaviy burchlari belgilab berilgan.
Fuqarolik burchi boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Vyetnamda fuqarolik burchi milliy birlik va ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Fuqarolar o‘z davlatlariga sodiq bo‘lishlari, qonunlarga rioya qilishlari va jamiyat farovonligiga hissa qo‘shishlari zarur.
Xitoyda fuqarolik burchi Konfutsiy ta’limotlari asosida shakllangan bo‘lib, insonning davlat va jamiyat oldidagi mas’uliyatini, shu jumladan qonunlarga bo‘ysunish, ijtimoiy tartibni saqlash va mamlakat rivojiga hissa qo‘shishni o‘z ichiga oladi.
Rossiyada fuqarolik burchi pravoslav an’analari va vatanparvarlik qadriyatlari bilan bog‘liq. Rossiyada fuqarolik burchi qonunlarga rioya qilish, davlat oldidagi mas’uliyatni anglash va ijtimoiy adolatni qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Fuqarolik burchini targ‘ib qilish uchun maktab va oliy o‘quv yurtlarida fuqarolik huquqi va burchlari bo‘yicha maxsus darslar tashkil qilish;
Yoshlarni ijtimoiy mas’uliyatli bo‘lishga rag‘batlantirish uchun turli xil ijtimoiy loyihalar, tadbirlar va forumlar o‘tkazish;
Ommaviy axborot vositalari orqali fuqarolik burchi haqida ijtimoiy roliklar va maqolalar tayyorlash va namoyish etish;
Davlat tashkilotlari va jamoat tashkilotlari orqali fuqarolik burchi haqida seminarlar, treninglar va ma’ruzalar o‘tkazish;
Fuqarolarni o‘z huquqlari va majburiyatlari haqida xabardor qilish uchun targ‘ibot va tashviqot ishlarini amalga oshirish.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
Yolg‘iz itning hurgani bilinmas,
Yolg‘iz kishining yurgani bilinmas.
Xalq meniki dema,
Sen — xalqniki. (o‘zbek maqoli)
“Millatga xizmat qilish – eng yuksak burch.” (Xitoy maqoli)
“Fuqarolik burchini bajargan inson, kelajagini ta’minlaydi.” (Vyetnam maqoli)
“Davlatning kuchi – fuqarolarning sadoqatida.” (Rus maqoli)
Odam tabiatan ijtimoiy mavjudotdir. (Arastu)
Inson ijtimoiy, davlat manfaatlariga qanchalik keng naf keltirsa, u shunchalik kamolotga yetishgan bo‘ladi. (D. I. Mendeleyev)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
Mill, John Stuart. On liberty. – London: Longman, Green, Longman, Roberts & Green, 1864. https://archive.org/details/onliberty00inmill/mode/2up
Plato. The Republic. – London: Heinemann, 1935. https://archive.org/details/republicshorey02platuoft/mode/2up
Geoffrey MacCormack. “Confucianism and Law: A Critical Introduction”.
Badiiy kitoblar:
“The Sorrow of War” by Bao Ninh (Vyetnamda fuqarolik burchi va milliy harakatlar haqida).
“Doctor Zhivago” by Boris Pasternak (Rossiyada fuqarolik burchi va inqilob davridagi vaziyatlar haqida).
Maqolalar:
“Citizenship Duties and National Identity in China and Vietnam” (Fuqarolik burchi bo‘yicha madaniyatshunoslik maqolasi).
Videolar:
https://uzmovi.com/tarjima-kinolarri/1272-vijdon-amri.html