Axloqiy xulq-atvor (odob-axloq, yaxshi xulq, ma’naviy tarbiya) – jamiyat maʼnaviy hayotidagi muhim ijtimoiy hodisa boʻlib, odob-axloq-tizimini, axloqiy fazilatlarning inson hatti-harakatlarida aks etishini anglatuvchi tushuncha.
Bu me’yorlar odatda jamiyatda qabul qilingan qadriyatlar, diniy e’tiqodlar va madaniy an’analarga asoslanadi. Axloqiy xulq-atvorning asosiy vazifasi insonlarning bir-biri bilan munosabatlarini tartibga solish va ularni ijtimoiy hayotning ijobiy va barqaror rivojlanishiga yo‘naltirishdir. Oilaviy kontekstda bu qadriyat oila a’zolarining bir-biriga hurmat bilan munosabatda bo‘lishlari, odob-axloq qoidalariga amal qilishlari va bolalarga yaxshi tarbiya berishni anglatadi. Axloqiy xulq-atvorda adolatning saqlanishi muhim ahamiyatga ega. Bu insonning boshqalarga nisbatan adolatli bo‘lishini, ularning huquqlarini hurmat qilishini talab qiladi. Axloqiy xulq-atvor halollik va rostgo‘ylikka asoslanadi. Bu insonning o‘z harakatlarida va so‘zlarida to‘g‘riso‘z bo‘lishini, yolg‘on gapirmaslik va firibgarlikdan saqlanishini bildiradi. Axloqiy xulq-atvorda hurmat muhim o‘rin tutadi. Bu insonning boshqalarning sha’ni, g‘ururi va huquqlarini hurmat qilishini, ularga munosib tarzda muomala qilishini talab qiladi.
Axloqiy xulq-atvor jamiyatda tartibni saqlashga yordam beradi. Bu me’yorlar va qoidalar ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi va odamlarning bir-biriga nisbatan hurmat bilan muomala qilishini ta’minlaydi. Axloqiy xulq-atvor odamning shaxsiy obro‘sini oshirgan holda, unga boshqalarning hurmatini qozonishida ko’maklashadi. Axloqiy tamoyillarga sodiq qolgan insonlar odatda jamiyatda hurmatga sazovor bo‘ladilar. Axloqiy xulq-atvor ijtimoiy birdamlik va hamkorlikni mustahkamlaydi. Bu me’yorlar odamlar o‘rtasida ishonchli munosabatlarni o‘rnatishga, jamoalarda samarali hamkorlikka va umumiy maqsadlarga erishishga yordam beradi. Axloqiy xulq-atvor oilaviy hayotdagi zaruriy omil sanalib, u oiladagi o‘zaro hurmat va tartibni saqlashga yordam beradi. Ushbu qadriyat oilaning barcha a’zolari o‘rtasida o‘zaro ishonch va mehr-muhabbatni rivojlantirib, bolalarning jamiyatda o‘zlarini to‘g‘ri tutishlari va axloqiy jihatdan yetuk shaxslar sifatida shakllanishlariga xizmat qiladi. Axloqiy tarbiya oilaning mustahkamligi va barqarorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Mazkur qadriyatning turli madaniyat va davlatlardagi ahamiyati
Yaponiyada axloqiy xulq-atvor qadriyatlari «wa» (jamoaviy birdamlik) va «giri» (burch) tushunchalari orqali namoyon bo‘ladi, bu jamiyatda insonlar o‘rtasidagi hurmat va o‘zaro yordamni mustahkamlaydi.
Hindistonda axloqiy xulq-atvor Vedalar va Upanishadlar ta’limoti orqali ifodalanib, jamiyat va oilada adolat, hurmat va to‘g‘rilik tamoyillariga amal qilinadi.
Fransiyada esa axloqiy xulq-atvor maktab ta’limida katta ahamiyat kasb etib, o‘quvchilarga odob-axloq va ijtimoiy mas’uliyat tamoyillarini singdirishga qaratilgan.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Farzandlarga axloqiy qadriyatlarni yoshligidan o‘rgatish va ularga to‘g‘ri xulq-atvorning ahamiyatini tushuntirish;
Oilada odob-axloq qoidalariga qat’iy rioya qilish va bolalarga shaxsiy namunalar orqali bu qadriyatlarni singdirish;
Farzandlarni axloqiy jihatdan rivojlantirish uchun ma’naviy-axloqiy tarbiyaga e’tibor berish va bu borada faoliyat yurituvchi tashkilotlar bilan hamkorlik qilish.
Qadriyatga yo‘naltirilgan maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
– «Yaxshi xulq – yuksak fazilat»
– «Axloqli bo‘lgan odam hurmatga loyiq»
– «Odob – insonning ziynati»
– «Avval salom bad`az kalom »
– «Bola – aziz ,odobi undan aziz»
– «Bolaning erkasi – bitning sirkasi »
– «Inson – odobi bilan, osmon – oftobi bilan »
– «Odob – oltindan qimmat »
Tavsiya etilgan manbalar:
Kitoblar:
Saidov, A. (2021). «Axloqiy tarbiya asoslari». Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
https://kitobxon.com/oz/kitob/manaviy_ahlo%D2%9Biy_tarbiya_asoslari
Maqolalar:
«Yaponiyada axloqiy qadriyatlar». (2020). Osiyo jamiyatshunoslik tadqiqotlari jurnali.
«Fransiyada axloqiy ta’lim». (2019). Yevropa ta’lim va tarbiya tadqiqotlari jurnali.
Internet saytlari:
https://oyina.uz/uz/teahause/2140
https://uz.fashionrebelsbook.com/17175404-moral-norms-values-and-rules
Videolar :
“Tarbiya oiladan boshlanadi” – Ijtimoiy rolik: https://youtu.be/FrSp7j-qAHg?si=VrBpoJvdPdezk-3y