Adolat (arab. odillik, to‘g‘rilik, hamma uchun barobar bo‘lgan haqiqatning talab va tamoyillariga amal qilishi) – insoniyatning azaliy orzusi, ezgu g‘oyasi, ma’naviyat, axloq va huquqning me’yoriy kategoriyalaridan biri. Jamiyat hayotidagi hodisalar, tartib-qoidalarning asl insoniy ideallarga, haqiqat mezonlariga qanchalik mos ekanini aniqlashda hamma zamonlarda ham asosiy ma’naviy mezon bo‘lib xizmat qilgan. Adolat – bu tenglik, haqiqat va haqqoniylik asosida qarorlar qabul qilish va xatti-harakatlar amalga oshirish tushunchasidir. Adolat insonlar o‘rtasidagi munosabatlarda xolis bo‘lish, hech kimni kamsitmaslik va har bir insonning haqlarini hurmat qilishni taqozo etadi.
Adolat oilaviy hayotda katta ahamiyatga ega. Oilada ota-onalar farzandlariga adolatli bo‘lishni o‘rnak qilib ko‘rsatishlari kerak. Adolatli ota-onalar farzandlari o‘rtasida tenglikni saqlash, ularning har biri uchun bir xil imkoniyatlar yaratish orqali oilaviy birdamlik va muvozanatni ta’minlaydilar. Farzandlarga adolatli tarbiya berish ularning kelajakda tenglik va haqiqat tamoyillariga sodiq bo‘lib voyaga yetishlariga yordam beradi.
Oila a’zolari o‘rtasidagi adolatli munosabatlar oilaviy muhabbat va hurmatni mustahkamlaydi. Oilada adolatli bo‘lish faqat moddiy ta’minot bilan cheklanmay, balki hissiy ehtiyojlarni teng ravishda qondirishni ham o‘z ichiga oladi. Farzandlar oilada adolatli muhitda o‘sganda, ular ham jamiyatda bu qadriyatlarga amal qilishni o‘rganadilar.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’biri bilan aytganda “Adolat xalqimiz uchun azal-azaldan tinch va farovon hayot mezoni, barcha ezguliklar manbai bo‘lib kelgan. Sohibqiron Amir Temur bobomiz «Kuch – adolatda» degan hikmatga amal qilib, davlat boshqaruvini tashkil qilish, el-yurtning tinchligi va obodligini ta’minlashga erishgani tarixdan yaxshi ayon”.
Adolat boshqa millat oilalarida qadriyat sifatida
Germaniyada adolat va qonun ustuvorligi qadriyatlari oilaviy tarbiyaning ajralmas qismidir. Har bir bola ota-onalaridan adolatli bo‘lish va boshqalarga nisbatan xolis yondashishni o‘rganadi.
Hindiston oilalarida adolat diniy va ijtimoiy tenglik bilan bog‘langan. Ota-onalar farzandlariga har bir insonning huquqlarini hurmat qilish va ijtimoiy adolatga erishish uchun teng imkoniyatlar yaratish zarurligini o‘rgatadilar.
Yaponiyada adolat qadriyatlari ham madaniyat, ham jamiyatning ijtimoiy tuzilishida muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar farzandlarining teng huquqli bo‘lishini ta’minlab, ularni adolat va halollikka undaydilar. Har bir bola oilada adolat tamoyillariga amal qilish orqali tarbiya qilinadi.
AQShda adolat inson huquqlari va teng imkoniyatlar bilan bog‘liq. Ota-onalar farzandlariga ijtimoiy adolat, irqiy tenglik va gender tengligi haqida dars beradilar, bu esa ularning kelajakda jamiyatda haqqoniy bo‘lishiga yordam beradi.
Fransuz jamiyatida adolat qadriyati katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu qadriyat oilaviy tarbiya orqali shakllanadi. Ota-onalar farzandlarida tenglik va erkinlik qadriyatlarini mustahkamlab, ularni halollik va haqiqat uchun kurashishga o‘rgatadilar.
Amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar:
Ota-onalar farzandlariga ularning har biri uchun teng imkoniyatlar yaratish orqali adolatli munosabat ko‘rsatishlari kerak. Masalan, farzandlar o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirmaslik va ularga teng huquqlarni ta’minlash;
Ta’lim muassasalarida adolat mavzusiga bag‘ishlangan maxsus darslar va seminarlar o‘tkazish. O‘quvchilarga inson huquqlari, ijtimoiy tenglik va adolat haqida tushunchalar berish, ularni bu tamoyillarga rioya qilishga undash;
Ish joylarida adolatli ish rejimlarini joriy qilish, xodimlar uchun teng imkoniyatlar yaratish va har bir xodimning huquqlarini hurmat qilish orqali tashkilotda adolatli muhitni ta’minlash.
Qadriyatga taalluqli maqollar, hikmatli so‘zlar, aforizmlar:
“Adolat qilichi kesgan qo‘l og‘rimas.”
“Adolat qilichi keskir bo‘lar.”
“Adovat emas, adolat yengar.” (O‘zbek xalq maqollari)
“Adolat qolmagan yerda pul hukmronlik qiladi.” (Shved xalq maqoli)
“Kuch – adolatdadir” (Amir Temur)
Tavsiya etilgan manbalar
Kitoblar:
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – Toshkent: «O‘zbekiston» NMIU, 2017 .- 426 b.
Falsafa. Qomusiy lug’at. – Toshkent: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti”, 2004. – 496 bet.
Ma’naviyat. Asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. – 760 bet.
Rawls, J. A Theory of Justice. – Harvard University Press, 1971.
Sen, A. The Idea of Justice. – Harvard University Press, 2009.
Pogge, T. World Poverty and Human Rights. – Polity Press, 2002.
Badiiy kitoblar:
Dostoevskiy. Jinoyat va jazo. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2015. https://kitobxon.com/oz/kitob/jinoyat_va_jazo
Lev Tolstoy. Urush va tinchlik. Toshkent: Yangi asr avlodi – 2016. https://kitobxon.com/oz/kitob/urush_va_tinchlik_1_2_kitoblar
Harper Lee. To Kill a Mockingbird. Dramatic Publishing, 1970 https://books.google.co.uz/books/about/To_Kill_a_Mockingbird.html?id=0NEbHGREK7cC&redir_esc=y
Maqolalar:
Smith, K. Justice and Equality: The Social Dimension of Fairness. – Social Studies Review, 2020.
Harris, A. The Role of Justice in Human Development. – Journal of Social Justice, 2019.
Videolar: