O‘zbekiston hududida yashovchi turkmanlar mamlakatning etnik va madaniy xilma-xilligini boyituvchi xalq hisoblanadi. Asosan Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm, Buxoro va Surxondaryo viloyatlarida istiqomat qiluvchi turkmanlar o‘z oilaviy qadriyatlari, urf-odatlari va an’analarini asrab-avaylab kelmoqda. Ularning oila instituti nafaqat milliy o‘ziga xoslikni aks ettiradi, balki mahalliy jamiyat hayotida ham muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekistondagi turkman oilalari
Tarixan turkman oilasi patriarxal tuzilishga ega bo‘lib, oilaning boshlig‘i erkak kishi hisoblangan. Bobolar oilaning ma‘naviy va iqtisodiy yo‘lboshchisi sifatida hurmat qilingan. Ayollar asosan uy ishlarini boshqarish, farzandlar tarbiyasi va oilaviy qadriyatlarni avloddan-avlodga yetkazish bilan shug‘ullangan. Mehnatsevarlik, halollik va jamoaviy birdamlik qadriyatlari turkman oilalarining asosiy tamoyillaridan bo‘lgan. Ayniqsa, dehqonchilik va chorvachilik oilaning iqtisodiy tayanchi sifatida katta ahamiyat kasb etgan.
Bugungi kunda turkman oilalari qadimiy qadriyatlarini saqlab qolgan holda, zamonaviy hayot talablariga moslashmoqda. Farzandlarning ta‘lim olishi ustuvor ahamiyatga ega bo‘lib, ayollarning ijtimoiy hayotdagi roli kengaygan. Oilaviy qarorlar erkaklar va ayollar o‘rtasida teng taqsimlanib, gender muvozanatining oshishi kuzatilmoqda. Shuningdek, farzandlarning kasbiy tayyorgarligi va ta‘lim olishiga katta e‘tibor berilmoqda.
Turkmanlarda milliy kiyimlarga va urf-odatlarga alohida e’tibor qaratiladi. Bayramlar, to‘ylar va boshqa marosimlarda milliy libos kiyish va milliy bezaklardan foydalanish ularning madaniyatining muhim qismidir. Milliy kiyimlar ular uchun nafaqat go‘zallik, balki milliy o‘zlik va an’analarga bo‘lgan sadoqatni namoyon etish vositasi hisoblanadi. To‘ylarda, bayramlarda turkmanlar o‘zining urf-odatlarini bajarish orqali milliy o‘zligini ko‘rsatadi.
Turkman oilalarida urf-odatlar va marosimlar oila birdamligini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi:
Nikoh marosimlari: Turkman nikoh marosimlari xalq musiqasi va raqslari bilan boyitilgan. Kuyov va kelin oila qurishdan avval ota-onalar ishtirokida kelishuvdan o‘tadi. To‘ylar bir necha kun davom etib, ulkan tantana sifatida nishonlanadi. "Yigit oshi" va "Kelin kuzatish" marosimlari milliy o‘ziga xoslikni aks ettiradi.
Beshik to‘yi yangi tug‘ilgan chaqaloqning oilaviy jamoaga qabul qilinishini nishonlaydi. Bunda katta yoshli qarindoshlar chaqaloq va uning ota-onasiga o‘z maslahatlarini beradi.
Mehmondo‘stlik: Turkman oilalarida mehmon kutish odatiy hol bo‘lib, dasturxonni milliy taomlar bilan bezatish ularga xos fazilatdir.
Navro‘z bayrami: Navro‘z turkman oilalarining asosiy bayramlaridan biri bo‘lib, oilaviy birdamlik va milliy qadriyatlarni namoyon etadi. Bu bayramda oilalar bir joyga yig‘ilib, yangi yilni kutib olishadi.
Turkman oilalarida milliy qadriyatlar, urf-odatlar va an’analar yosh avlodga o‘rgatiladi. Keksalar va ota-onalar o‘z farzandlariga xalqning tarixini, madaniyatini va qadriyatlarini o‘rgatishga katta ahamiyat berishadi. Bu orqali yoshlarga o‘z millatiga hurmat, o‘zligi va an’analarni saqlash ahamiyati uqtiriladi. Turkmanlarda avloddan-avlodga o‘tadigan hikoyalar, dostonlar va xalq qo‘shiqlari yoshlarni tarbiyalashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistondagi turkman oilalari qadimiy urf-odatlari va zamonaviy talqinlari bilan ajralib turadi. Ularning oilaviy qadriyatlari milliy o‘ziga xoslikni saqlash va jamiyat barqarorligini ta‘minlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbek va turkman oilalarining o‘xshashligi esa ikki xalqning tarixiy yaqinligi va madaniy uyg‘unligidan dalolat beradi.