Qoraqalpoqlar - O‘zbekiston shimoli-g‘arbidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasida yashovchi turkiy xalq hisoblanadi. Qoraqalpoqlar dunyo bo‘ylab qariyb 820 ming kishini tashkil etadi, shundan 700 mingga yaqini O‘zbekistonning Qoraqalpog‘iston Respublikasida istiqomat qiladi.
O‘zbekistondagi qoraqalpoq oilalari
Qoraqalpoqlarning oilaviy qadriyatlari, an’analari va urf-odatlari o‘ziga xos bo‘lib, uzoq tarixiy ildizlarga ega. Qoraqalpoq oilasi avlodlar davomida shakllangan axloqiy, ma'naviy tamoyillar asosida qurilib, jamiyatning asosiy ijtimoiy hujayrasi hisoblanadi.
O‘zbek va qoraqalpoqning tarixi ham, taqdiri ham bir. Men ishonaman, bizning yorug‘, baxtli kelajagimiz ham albatta bir bo‘ladi.
Shavkat Mirziyoyev
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
Oilaviy qadriyatlar va an’analar
Qoraqalpoqlar orasida oilaviy qadriyatlar muqaddas hisoblanadi.
- Qoraqalpoq oilasida yoshi kattalarga alohida hurmat bilan qarash an’anaviy qadriyatdir. Bu avlodlararo bog‘liqlikni mustahkamlab, oilaning barqarorligini ta‘minlaydi. Ota-onaga xizmat qilish va ularning duosini olish hayotning asosiy tamoyillaridan biri sanaladi.
- Qoraqalpoq to‘y marosimlari milliy urf-odatlarning yorqin aksidir. Kelin-kuyov yangi hayot boshlaganda, ota-onalar ularga moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatadi. Kelinning yangi oilaga moslashuvi alohida e’tiborda bo‘ladi.
- Azaldan qoraqalpoq oilalarida yirik yumushlar jamoaviy mehnat orqali amalga oshiriladi. Bu esa oila birdamligini yanada mustahkamlaydi.
- Qoraqalpoq oilasida bolalarni tarbiyalash muhim ahamiyatga ega. Bolalarga yoshlikdan mehnatsevarlik, kattalarni hurmat qilish va odob-axloq qoidalarini o‘rgatish an’anaviy tarzda amalga oshiriladi.
Qoraqalpoq oilasining tuzilmasi
Qoraqalpoq oilasi asosan patriarxal tuzilishga ega bo‘lib, oilaning boshlig‘i sifatida ota e’tirof etiladi. Katta avlod vakillari - bobolar va buvilar - oilada muhim mavqega ega bo‘lib, ularning maslahati va tajribasi asosida muhim qarorlar qabul qilinadi. Oilaning boshqa a‘zolari o‘zaro hurmat va birdamlik asosida yashaydi.
Qoraqalpoq jamiyatida oilaning barqarorligi nafaqat ijtimoiy, balki iqtisodiy farovonlikni ham ta‘minlaydi. Oilaviy dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik kabi faoliyat turlari qadimdan oila birligining asosi sifatida xizmat qilgan.
Nikoh marosimining o‘tkazilishi
Qoraqalpoq oilalarida to‘y marosimlari, odatda, kamtarona va ixcham o‘tadi, unda xalqona kuy-qo‘shiqlar va an’anaviy o‘yinlar katta o‘rin tutadi.
Qoraqalpoqlarda kuyov va kelinni to‘yga tayyorlash jarayoni va qalin to‘lash kabi urf-odatlar o‘ziga xos usulda amalga oshiriladi.
Qoraqalpoqlarda ham, xuddi ba'zi boshqa Markaziy Osiyo xalqlari kabi, o‘tgan asrlarda qiz olib qochish odati mavjud edi. Bu odat, asosan, sevgan insonini ota-onasi yoki qiz tarafining roziligisiz turmushga olish imkonini beradigan usul sifatida qaralgan. Lekin bugungi kunda bu odat sezilarli darajada kamaygan va o‘zgarishlarga uchragan.
Oila institutining ijtimoiy o‘rni
Qoraqalpoq oilalari ijtimoiy tarbiya va qadriyatlarni uzatishda markaziy rol o‘ynaydi. Xalqning madaniyati, tili va urf-odatlari aynan oila orqali avloddan-avlodga o‘tadi. Ilmiy manbalarga ko‘ra, oila ichidagi birdamlik va tarbiya qoraqalpoq jamiyatining barqarorligi va rivojlanishini ta‘minlovchi asosiy omillardandir.
Shuningdek, zamonaviy davrda qoraqalpoq oilalari ta‘lim va ilm-fanga katta ahamiyat berib kelmoqda. Yosh avlodning bilim olishiga e‘tibor berish va ularni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash qoraqalpoq oilalari uchun ustuvor vazifalardan biridir.