1. Germaniyada oila.
Olmon oilaviy tuzilmalari an’anaviy ravishda nuklear oilasiga, jumladan, ota-onalar va bolalarga katta e’tibor qaratishi bilan ajralib turadi. Ammo so‘nggi tendensiyalar katta oilalar, to‘liq ota-onadan iborat uy xo‘jaliklari uyg‘unligi bilan tobora xilma-xillik kasb etmoqda. Mamlakat aholisining qarishi va ijtimoiy me’yorlarning o‘zgarishi oila dinamikasiga ham ta’sir ko‘rsatmay qolmadi. Ushbu rivojlanayotgan tuzilmalarni tushunish zamonaviy Germaniyaning ijtimoiy tuzilishini tushunish uchun kalit bo‘lib, nikoh, birgalikda yashash va oilaviy hayotga nisbatan kengroq o‘zgarishlarni aks ettiradi[1].
Nemis jamiyatining nozik tomonlarini o‘rganar ekanmiz, oila tuzilmalari va munosabatlari muhim ahamiyatga ega ekanini anglaymiz. Bu elementlar mamlakatning ijtimoiy tuzilishida hal qiluvchi rol o‘ynagan holda, tarixiy ta’sirlarni va zamonaviy dinamikani o‘zida aks ettiradi.
Germaniyada oila tushunchasi an’anaviy ravishda ota-onalar va ularning farzandlarini tashkil etuvchi nuklear model atrofida birlashadi. Biroq ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlarning o‘zgarishi bilan birga, hozirgi vaqtda turli xil oila shakllari, jumladan, to‘liq bo‘lmagan oilalar ham mavjud. Farzandlar o‘sib ulg‘aygani sari o‘zlarining mustaqil bo‘lishlariga undalishi, ko‘pincha oliy ma’lumot olish yoki ishga joylashish uchun oila uyidan chiqib ketishlari odatiy holdir[2].
Nuklear oila: ota-ona va ularning farzandlaridan (biologik yoki asrab olingan) iborat oila guruhi.
Misol: Germaniya nuklear oilasidagi odatiy ssenariy ikkala ota-onaning ham ishlashi, bolalarning maktabga borishi va har tomonlama rivojlanishga yordam berish uchun maktabdan tashqari tadbirlarda ishtirok etishini o‘z ichiga oladi.
Germaniyadagi demografik o‘zgarishlar so‘nggi bir necha o‘n yilliklarda oila tarkibiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Bu oʻzgarishlarga aholining qarishi, tugʻilishning kamayishi va immigratsiyaning koʻpayishi kiradi. Natijada, oila tuzilmalari yanada xilma-xil bo‘lib, ko‘p avloddan iborat uy xo‘jaliklari, immigratsiya tufayli aralash oilalar va bolasiz oilalar soni ko‘paydi. Bu, o‘z navbatida, aholining qarishi, shuningdek, oilalarda keksalar g‘amxo‘rligiga muhtojlik kabi o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, Germaniyada turli madaniyatlarga mansub odamlar oila qurish bilan birga, oilaviy an’analar va amaliyotlarda xilma-xillik ortib bormoqda[3].
Rivojlanayotgan demografik landshaftning qiziqarli jihatlaridan yana biri – ajrashgan yoki ajralgan ota-onalar yangi hamkorligini tashkil etuvchi va oilalarni aralashtirib yuboruvchi “yamoqli” oilalarning ko‘payishidir. Ushbu dinamika Germaniyadagi oila tushunchasiga o‘gay aka-uka, o‘gay ota-ona va ba’zan bitta oila birligida turli madaniyatlarning kombinatsiyasini kiritish bilan qatlamlarni qorishtiradi. Ushbu siljish turli xil oila tarkibini kengroq qabul qilishni aks ettiradi va nemis oila tuzilishining jamiyatdagi o‘zgarishlarga chidamliligi va moslashuvchanligini namoyon etadi.
Ilgari nemis oilalari ko‘pincha an’anaviy gender rollariga rioya qilishgan, ayollar uy yumushlari bilan band bo‘lishgan, bolalarga g‘amxo‘rlik qilishgan, erkaklar esa asosiy boquvchi sanalgan. Biroq so‘nggi o‘n yilliklarda yanada teng huquqli oila tuzilmalari tomon siljish kuzatildi. Bugungi kunda ikkala ota-ona ham bolalarga g‘amxo‘rlik qilish, ham uy yumushlari va daromad olish bilan bog‘liq mas’uliyatni baham ko‘rishlari keng tarqalgan.
Ota-ona ta’tili: ota-onalarning yangi tug‘ilgan chaqaloqlari yoki yangi asrab olingan bolalariga g‘amxo‘rlik qilishlari uchun hukumat tomonidan qoplanadigan mehnat ta’tili turmush o‘rtoqlar o‘rtasida teng taqsimlanishi mumkin[4].
Misol: oddiy nemis oilasida ota-ona ham yangi tug‘ilgan chaqaloq bilan uyda navbatma-navbat qolishlari mumkin bo‘lib, bu bolani tarbiyalashda ularning ikkisi ham ishtirok etishlarini ta’minlash hamda mamlakatdagi ota-onalik ta’tilidan foydalanish imkoni mavjud ekanligini anglatadi.
2. Germaniyada yosh oilalar.
Germaniyaning yosh oilalar bo‘yicha siyosati ota-onalar va bolalarni oilaviy hayotning turli bosqichlarida qo‘llab-quvvatlashga, muvozanatli mehnat muhitini yaratishga, gender tengligi hamda bolalar farovonligini ta’minlashga qaratilgan.
Germaniya yosh oilalarni qo‘llab-quvvatlash uchun keng qamrovli ota-ona ta’tillari va imtiyozlar beradi, jumladan:
Elterngeld (Ota-onalik nafaqasi): agar ikkala ota-ona ham ta’tilda bo‘lsa, ota-onalar 14 oygacha ota-onalik nafaqasini olish huquqiga ega.
Elternzeit (Ota-onalik ta’tili): ota-onalar har bir bola uchun uch yilgacha ota-ona ta’tilini olish imkoniyatiga ega. Ushbu ta’tilni bir vaqtning o‘zida olish yoki bola sakkiz yoshga to‘lgunga qadar segmentlarga bo‘lgan holda olishlari mumkin.
Hamkorlik oylari: agar ikkala ota-ona kamida ikki oylik ta’til olsa, ularga qo‘shimcha ikki oylik nafaqa beriladi, bu esa, o‘z navbatida, otalarni bola parvarishida ishtirok etishga undaydi[5].
Germaniya bolalarni parvarish qilish bo‘yicha qulay va sifatli xizmatlarni taklif qiladi:
Kita (Kindertagesstätte): bolalar bog‘chalari go‘daklikdan maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarga g‘amxo‘rlik va erta ta’lim beradi. Hukumat ushbu obyektlarning arzonligini ta’minlash maqsadida katta miqdorda subsidiyalar ajratadi.
Kindergeld (bolalar uchun nafaqa): oylik nafaqa barcha ota-onalarga bolalar ta’limi bilan bog‘liq xarajatlarni qoplashga yordam beradi. Mazkur nafaqaning miqdori oiladagi bolalar soniga bog‘liq.
Sifat standartlari: hukumat eng yaxshi g‘amxo‘rlik va ta’lim muhitini ta’minlash maqsadida bolalarni parvarish qilish xizmatlari uchun yuqori standartlarni o‘rnatadi, xodimlarning malakasi, bolalar va tarbiyachilar nisbati shu jumladandir[6].
Germaniyada yosh oilalar uchun turli xil moliyaviy yordamlar mavjud:
Bolalar nafaqasi: oilalar har bir bola uchun oylik to‘lovni oladilar, uning miqdori bolalar soniga mutanosib ravishda ortib boradi. Bu imtiyoz bolalarni tarbiyalash xarajatlarini qoplashga yordam beradi.
Soliq imtiyozlari: ota-onalar turli xil soliq imtiyozlarini talab qilishlari mumkin, jumladan, bolalar uchun soliqsiz imtiyozlar va bola parvarishi xarajatlari uchun chegirmalar.
Ota-onalik ta’tilidagi imtiyozlar: ota-ona ta’tilida ota-onalar oldingi daromadlari asosida moddiy yordam oladilar, bu ta’tilni olish jiddiy moliyaviy qiyinchiliklarga olib kelmasligini ta’minlaydi.
Germaniya ta’lim va erta bolalikni rivojlantirishga katta e’tibor beradi:
Erta ta’lim dasturlari: dasturlar kognitiv, ijtimoiy va hissiy rivojlanishga, bolalarni maktabga va umrbod ta’lim olishga tayyorlashga qaratilgan.
Maktab tizimi: Germaniya maktab tizimi turli xil ta’lim yo‘llarini taklif qiladi, bu bolalarning qiziqishlari va qobiliyatlari asosida kerakli yordamni olishlarini ta’minlaydi.
Ishlaydigan ota-onalarni qo‘llab-quvvatlash: maktablar ko‘pincha ota-onalarga ish va oilaviy mas’uliyatni muvozanatlash imkonini beruvchi maktabdan keyingi parvarish dasturlarini taqdim etadi[7].
Yosh oilalar uchun ish va hayot muvozanatini ta’minlovchi siyosatlar juda muhim:
Moslashuvchan ish soatlari: ko‘pgina ish beruvchilar moslashuvchan ish soatlari yoki yarim kunlik ish variantlarini taklif qilishadi, bu ota-onalarga o‘z ish va oilaviy majburiyatlarini samarali boshqarish imkonini beradi.
Ish joyidagi huquqlar: huquqiy himoya ota-onalarni ota-onalik ta’tilini olish yoki moslashuvchan mehnat sharoitlarini talab qilishida kamsitilmasligini ta’minlaydi.
Oilaparvar ish joyi tashabbuslari: ko‘pgina kompaniyalar yosh bolalari bo‘lgan xodimlarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida joylarda bolalarga g‘amxo‘rlik qilish yoki masofadan ishlash imkoniyatlari kabi oilaviy do‘stona siyosatlarni qabul qiladilar.
Germaniya siyosati ota-onalarni tarbiyalashda gender tengligini ta’minlaydi:
Umumiy ota-ona ta’tillari: otalarni ota-ona ta’tiliga chiqishga undash ota-onalar o‘rtasidagi bola parvarishi bo‘yicha mas’uliyatni muvozanatlashda yordam beradi.
Ishga qaytishni qo‘llab-quvvatlash: ota-onalarni, xususan, onalarni ota-ona ta’tilidan keyin ishga qaytishida qo‘llab-quvvatlash uchun dasturlar va imtiyozlar mavjud.
Ogohlantirish kampaniyalari: hukumat kampaniyalari ota-onalarning umumiy huquq va imkoniyatlarini targ‘ib qiladi va an’anaviy gender rollariga qarshi kurashadi[8].
Germaniyaning yosh oilalarga nisbatan keng qamrovli siyosati ota-onalar va bolalar uchun qulay muhit yaratishga qaratilgan. Ota-onalar uchun saxovatli ta’til, yuqori sifatli bola parvarishi, moliyaviy yordam va gender tengligini ta’minlash orqali Germaniya yosh oilalarining gullab-yashnashi uchun zarur resurslar va imkoniyatlarga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Bu siyosatlar nafaqat alohida oilalarga foyda keltiradi, balki ijtimoiy hamjihatlik va iqtisodiy barqarorlik kabi kengroq maqsadlarga ham yordam beradi.
3. Germaniyada keksalarga e’tibor va farzand tarbiyasida an’anaviy qadriyatlarning o‘rni.
Nuklear oila nemis oilasi dinamikasining asosini tashkil etsa-da, katta oila ham ijtimoiy va hissiy qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bunga bobo-buvilar, xolalar, amakilar va amakivachchalar kirishi mumkin. Katta oilalar ko‘pincha bayramlar, tug‘ilgan kunlar va boshqa maxsus holatlarda to‘planib, oilaviy rishtalarni mustahkamlaydi. Germaniyaning ko‘p joylarida, ayniqsa qishloq joylarida, bir xonadonda bo‘lmasa, bir necha avlodning yaqin joyda yashashi odatiy hol emas. Bu nafaqat yosh avlodga g‘amxo‘rlik qiladigan, balki oilaning keksa a’zolariga yordam va hamrohlikni taklif qiladigan qo‘llab-quvvatlash tarmog‘ini osonlashtiradi[9].
Qizig‘i shundaki, yosh avlodning ta’lim va karyera qilish imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ortib borayotgan harakatchanligi ba’zida an’anaviy yaqin oila tuzilishini qiyinlashtiradi. Biroq video qo‘ng‘iroqlar va ijtimoiy media kabi texnologik taraqqiyot masofalar bo‘ylab ushbu muhim oilaviy aloqalarni saqlab qolishning yangi usullarini yaratishga imkon berdi. Nemis madaniyatida katta oilaning qadrlanishi, shuningdek, oilaviy ta’til kabi turli oila siyosatlari va huquqlarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi.
Germaniyada oila tuzilmasi an’anaviy ravishda nuklear oila modeli atrofida joylashgan, ammo bu jamiyatdagi o‘zgarishlarga javoban vaqt o‘tishi bilan rivojlangan. Ushbu o‘zgarishlar kengroq global tendentsiyalarni, shuningdek, mamlakat ichidagi noyob madaniy siljishlarni aks ettiradi.
Nemis uylarida bola tarbiyasi asosan mustaqillik, mas’uliyat va ochiq havoda o‘ynashga urg‘u beradi. Erta yoshdan boshlab bolalar o‘z-o‘ziga ishonishga da’vat etiladi. Masalan, bolalarni maktabga o‘zlari piyoda borishga undash buning yaqqol misoli bo‘la oladi. Bunga mustaqillik va ishonchni mustahkamlash yo‘li sifatida qaraladi. Ta’lim ham rasmiy maktabga, ham hayotiy ko‘nikmalarga e’tibor qaratgani uchun yuqori baholanadi. Nemis ota-onalari mas’uliyatni o‘rgatish maqsadida ko‘pincha farzandlarini ovqat pishirish va tozalash kabi kundalik vazifalarga jalb qiladilar. Ochiq havoda mashg‘ulotlar va tabiat bilan shug‘ullanish ham bolalarni tarbiyalashda muhim o‘rin tutib, bu Germaniyaning salomatlik va farovonlikka bo‘lgan qadr-qimmatini aks ettiradi.
Ko‘pgina nemis oilalari bolalarini yoshligidan tabiat bilan bog‘lashni rag‘batlantirish uchun Waldkindergartens, ochiq o‘rmon bog‘chalariga berishni birinchi o‘ringa qo‘yishadi[10].
4. Germaniyada oilaviy qadriyatlarga e’tibor.
Germaniyada oilaviy ovqatlanish va yig‘ilishlar katta madaniy ahamiyat kasb etib, aloqa va muloqot uchun asosiy daqiqalar bo‘lib xizmat qiladi. Doimiy oilaviy ovqatlanish, odatda, kechki ovqat, oila a’zolari o‘z kunlik tajribalarini o‘rtoqlashishi va turli mavzularni muhokama qilishi – keng tarqalgan amaliyot. Dam olish kunlari va bayramlarda oilaviy yig‘ilishlar nemis madaniyatining muhim jihati hisoblanadi. Ko‘pincha an’anaviy taomlar bilan nishonlanadigan bu kabi tadbirlar oilaviy aloqalarni mustahkamlagan holda, madaniy merosni saqlashga xizmat qiladi. Shunisi e’tiborga loyiqki, Rojdestvo bayrami avloddan-avlodga o‘tadigan nozik taomlar va oilaviy an’analar bilan nishonlanadi[11].
Oilaviy yig‘ilishlar oila a’zolaridan tashqari kengroq qarindoshlar doirasini o‘z ichiga qamrab olib, bu nemis madaniyatida katta oilaning ahamiyatini aks ettiradi. Ushbu yig‘ilishlar davomida an’anaviy retseptlar va hikoyalar baham ko‘riladi, bu oilaviy rishtalarni va madaniy o‘ziga xoslikni mustahkamlaydi.
Yakshanba kungi tushlik an’anaviy ravishda ko‘plab nemis oilalarida uzoq va to‘yimli taomlardan iborat bo‘lib, oila a’zolari bir joyda jam bo‘lishlari uchun haftalik muhim yig‘ilish vazifasini bajaradi.
Olmon oilaviy tuzilmalari so‘nggi o‘n yilliklarda sezilarli o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Ushbu o‘zgarishlar turli omillar, jumladan, demografiya, ijtimoiy munosabatlar va xususan, immigratsiya bilan bog‘liq. Bugungi kunda nemis oilalari yangi qiyinchiliklarga duch kelmoqda, biroq bu o‘zgarishlarga javoban moslashmoqda va rivojlanmoqda[12].
Nemis oilalari bugungi kunda ularning kundalik hayoti va uzoq muddatli barqarorligiga ta’sir qiladigan ko‘plab zamonaviy muammolarga duch kelishmoqda. Bu qiyinchiliklarga quyidagilar kiradi:
ish va hayot muvozanati bosimi ortib borayotgan mehnat talablari, bolalarga rivojlanish va ta’lim olish imkoniyatlarini taqdim etish istagi bilan kuchayadi;
moliyaviy bosim, ayniqsa, yashash va uy-joy narxi yuqori bo‘lgan shaharlarda;
oilaviy aloqa va muloqotga xalaqit beradigan texnologik chalg‘ituvchi omillar;
keksa yoshdagi aholiga g‘amxo‘rlik qilish muammosi, o‘rta yoshli kattalar uchun keksa ota-onalarga g‘amxo‘rlik qilish va o‘z farzandlarini qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘shimcha mas’uliyatni keltirib chiqaradi.
Ushbu qiyinchiliklar oilalardan oila ahilligi va farovonligini saqlaydigan yechimlarni topishda moslashuvchan bo‘lishni talab qiladi.
Toshov Xurshid Ilxomovich
Mirzo Ulug’bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Falsafa kafedrasi dotsenti,
falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent
[1] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[2] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[3] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti – 23.07.2024)
[4] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[5] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[6] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[7] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[8] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti – 23.07.2024)
[9] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[10] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[11] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
[12] https://www.vaia.com/en-us/explanations/german/german-social-issues/german-family-structures/ (Murojaat vaqti: 23.07.2024)
